संस्कृतभाषाशिक्षणे सूचनासम्प्रेषणप्रविधेः प्राधान्यम्
संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे आङ्ग्लशासनारम्भपर्यन्तमपि गुरुकुलीयशिक्षाप्रणाली अनूचानं प्रवर्तते स्म ।
गुरुकुलप्रणाल्यां तु स एव शिक्षां विन्दते स्म यस्य विविदिषा वर्तते । यद्यपि गुरुकुले आचार्यः माणवकस्य
जिज्ञासापूर्त्यर्थम् प्रश्नोत्तरादीन् नैकान् विधीन् आश्रयते स्म तथापि माणवकः “श्रद्धवान् लभते ज्ञानम्” इति
नयेन प्रवर्तते स्म इत्यतः आचार्यस्य बोधनदृष्ट्या तावत् कष्टं नासीत् यावदिदानीन्तनाः उपध्यायाः
अनुभवन्ति । इत्युक्ते पुराकाले आचार्यः विषयगतं काठिन्यं केवलं अपाकुरुते चेत् पर्याप्तं भवति स्म,
अन्तेवसिनः रुचेः जागरणं कुर्वन् तस्य मानसिकतायाः अनुसारं विधीन् परिवर्तयन् बोधयेदिति नासीत् ।
शिष्यस्यापि अध्ययननिष्ठामात्रं पर्याप्तं नासीत् । अध्ययननिष्ठया सह आचार्यस्य प्रियमपि कर्तव्यम् भवति
स्म इति महाभारतं प्रमाणयति-
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैरपि धनैरपि ।
कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ महाभा./उद्योग./४४/१२
किन्तु सम्प्रति तथा नास्ति परिस्थितिः । इच्छुकः अनिच्छुकः श्रद्धावान् अश्रद्धावान् इत्यादिभेदैः
विनैव शिक्षायाः प्राप्तेः अधिकारः सर्वेषाम् सम्प्रति लोकतन्त्रात्मके देशेऽस्माकं वर्तते । किञ्च उत्पन्नैः सर्वैरपि
बालैः नियमेन प्राथमिकी शिक्षा प्राप्तव्या इति सर्वकारः शास्ति । अतः कक्ष्यायां अत्यधिकसंख्याकानां
सर्वविधच्छात्राणां अवगमनं यथा स्यात् तथा बोधयितुं उपायाः चिन्तनीयाः, चिन्तिताश्च अनुष्ठेयाः ।
एतन्मनसि निधाय शिक्षाक्षेत्रे अध्यापनविधिषु सहायकसामग्रिषु समुचितपरिवर्तनमानेतुं
बहुविधचिन्तनं अनुसन्धानं आविष्कारश्च क्रियमाणो वर्तते । अपि च छात्रकेन्द्रितशिक्षाव्यवस्था
लोकतन्त्रानुसारिणी इत्यतः उपाध्यायाः अनुशासनसंरक्षणार्थं निन्दनगर्हणभर्त्सनताडनादिकं विहाय उपायेन
छात्रान् लक्ष्यसाधनैकतत्परान् कृत्वा तदुत्साहं वर्धयन्तः अध्यापयेयुः । छात्राः न अवगच्छन्ति चेत् तस्य
कारणम् उपाध्याय एव स्वयं भवति । उपाध्यायः सक्रियो भूत्वा छात्रांश्च सक्रियान् कुर्वन् अध्यापयेत् ।
आचार्यस्यैव तज्जाड्यं यच्छिश्यो नावबुध्यते ।
गावो गोपालकेनैव कुतीर्थमवतारिताः ॥ अन्ययोगव्यवच्छेदः-द्वात्रिंशतिका/१५
इत्थं सर्वविधानां छात्राणां बोधनार्थं, बोधने साफल्यावाप्त्यर्थं च शिक्षकः नवीनचिन्तनं कुर्वन्
आधुनिकोपकरणानि उपयुञ्जानः प्रभाविविधीन् आश्रयेत ।
भाषाशिक्षणे दृश्यश्रव्यसाधनानां उपयोगः महते लाभाय भवति । मनुष्यः पञ्चभिर्ज्ञानेन्द्रियैः ज्ञानं
प्राप्नोति । इन्द्रियाणि ज्ञानप्राप्तेः द्वाराणि भवन्ति । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः श्रोत्रादीन्द्रियाणां विषयाः भवन्ति
। यद्यपि श्रोत्रेण शब्दं निशम्य सर्वाधिकज्ञानराशिः सम्पाद्यते तथापि शिक्षायाः आरम्भिकस्तरे तावत्
अन्येन्द्रियग्राह्यविषयाः तत्तदिन्द्रियेण एव गृह्यन्ते चेदेव बोधः सुदृढो भवति । यथा आम्रस्य स्वादं वा,
केतकीगन्धं वा, अग्नेरौष्ण्यं वा, शकुन्तलायाः सौन्दर्यं वा शब्देन व्याख्यास्यामः चेत् यादृशो बोधो भवति
तदपेक्षया प्रभावी बोधः, तत्तदिन्द्रियमाध्यमेन कारयामः चेत् भवति । अतः विद्यालये तद्विषये अवधानं
दातव्यम् । किन्तु विद्यालये त्वगिन्द्रियग्राह्यविषयाः रसनेन्द्रियग्राह्यविषयाः घ्राणेन्द्रियग्राह्यविषयाः च
बालकस्य शैक्षिकविकासदृष्ट्या अल्पीयांस इत्यतः तेषाम् आवश्यकता अपि अल्पा एव । किन्तु
चक्षुरिन्द्रियग्राह्यः श्रवणेन्द्रियग्राह्यश्च विषयः अत्यन्तं विफुलो वर्तते इत्यतः तदुपयोगिसाधनानां निर्माणम्
प्रयोगश्च छात्राणाम् अत्यन्तम् उपयोगाय भवति । अत एव शिक्षाक्षेत्रे श्यामफलकादारभ्य विविधानां
प्रक्षेपकयन्त्राणाम् आविष्कारः/आविष्कृतानाम् उपयोगः जायमानो वर्तते । एतादृशानां यन्त्राणां माध्यमेन
बोध्यविषयस्य सुचारुप्रस्तुतिः छात्रस्य सुखावबोधाय समग्रावबोधाय दृढावबोधाय च भवतीति नास्ति
संशीतिलेशः ।
सूचनासम्प्रेषणप्रविधिः ICT
सूचनासम्प्रेषणप्रविधिः शिक्षाक्षेत्रे आधुनिकयुगे अनुस्रियमाणः प्रविधिः । सूचना इत्युक्ते ज्ञेयांशः
इत्यर्थः । अयं ज्ञेयांशः कथं ज्ञापनीयः इति बहोः कालादेव विचारः प्रवृत्त एव । कालिदासः मालविकाग्निमित्रे
इत्थमुक्तवान् -
श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था सङ्क्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता ।
यस्योभयं साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ॥ इति ।
इत्युक्ते शिक्षकस्य वैदुष्यमात्रं छात्रोपयोगाय न भवति । वैदुष्येन सह विषयसङ्क्रमणकौशलमपि यस्मिन्
शिक्षके भवति स एव शिक्षकप्रवरः भवतीति कालिदासोक्तेः तात्पर्यं भवति । अतः छात्रावगतिं प्रभावयितुं
सङ्क्रमणकौशलस्य बलवर्धनं करोति सूचनासम्प्रेषणप्रविधिः इति वक्तुं शक्नुमः । शिक्षकः स्वयं All-rounder
भवेदिति अपेक्षा तु भवति । किन्तु सर्वेऽपि शिक्षकाः तथा भवितुं नार्हन्ति । शिक्षकः उत्तमः गायकः,
अभिनेता, व्याख्याता, ज्ञानी, सम्प्रेषकः, वक्ता, वाग्मी न भवति चेदपि ICT माध्यमेन आडियो-वीडियो
इत्यादिकम् उपयुज्य छात्रस्य अपेक्षां पूरयितुं शिक्षकः प्रभवति । शिक्षकः गायकः नास्ति चेदपि उत्तमं गीतं
ICT माध्यमेन श्रावयितुमर्हति । शिक्षकः उत्तमः अभिनेता नास्ति चेदपि पूर्वाभिनीतं वीडियो छात्रेभ्यः
दर्शयितुमर्हति । बोध्यमानस्य विषयस्य समुचितप्रस्तुत्यर्थं सङ्गणकमाध्यमेन लिखितांशान् अपि
प्रदर्शयितुमर्हति । तदर्थं Graphical Representation उपयोक्तुमर्हति । विविधानि चित्राणि रेखाचित्राणि
मानचित्राणि, कोष्टकानि च सङ्गणके निर्माय दर्शयितुमर्हति । इत्थं क्रियते चेत् छात्राः अध्यापकोक्तविषयान्
समग्ररूपेण ज्ञातुं प्रभवन्ति । इतोऽपि छात्राणां जिज्ञासा भवति चेत् तत्परिपूर्त्यर्थं सम्बद्धानां
विविधजालपुटानां सङ्केतं शिक्षकात् सम्प्राप्य अन्तर्जालमाध्यमेन ई-अधिगमेन च छात्राः स्वज्ञानं
विस्तारयितुमर्हन्ति । अतः सूचनासम्प्रेषणप्रविधिः शिक्षकस्य आधुनिककाले शिक्षकस्य महते उपकाराय
भवति ।
माध्यमिकस्तरे कर्नाटकस्य परिप्रेक्ष्ये तु सर्वकारीयविद्यालयेष्वेव सूचनासम्प्रेषणप्रविधेः उपयोगार्थं
पञ्चवर्षेभ्यः प्रागेव व्यवस्था कल्पिता असीत् । किन्तु सर्वकारपरिवर्तनकारणात् योजनायाः प्रयोजनं
अद्यावधि केनापि सर्वकारीयविद्यालयीयच्छात्रेण न प्राप्तमस्ति । शिक्षाक्षेत्रस्य विकासेन समाजस्य उत्कर्षः
भवतीति ज्ञात्वापि सर्वकारः तदपकर्षार्थं यतमानो वर्तते वेति भासते । असर्वकारीयविद्यालयेषु
यशःप्राप्तिकामनया वा सूचनासम्प्रेषणप्रविधेः उपयोगार्थं अपेक्षितयन्त्राणां व्यवस्था कल्पिता वर्तते एव ।
महानगरेषु माध्यमिकविद्यालयेषु प्रतिकक्ष्यं प्रक्षेपकयन्त्रसङ्गणकयन्त्रादीनां व्यवस्था कल्पिता दृश्यते ।
लघुपत्तनेषु प्रतिस्पर्धायाः अभावात् Audio Visual Room इति नाम्ना वा Smart Class इति नाम्ना वा
एकः प्रकोष्टः तदर्थं कल्पितो दृष्टिपथे आयाति । बहूनां महाविद्यालयानां प्रायः ईदृशी एव स्थितिरवलोक्यते ।
केषुचिदेव महाविद्यालयेषु प्रतिकक्षं वयं सूचनासम्प्रेषणप्रविधेः उपयोगानुकूलवातावरणं द्रष्टुं शक्नुमः ।
संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे सम्प्रति अधिकाधिकाः शिक्षकाः एतस्य उपयोगं कुर्वाणाः सन्ति ।
महाविद्यालयीयस्तरे माध्यमिकविद्यालयीयस्तरे च बहवः एतस्य उपयोगं जानन्ति । किन्तु ICT
आश्रित्यपाठ्यसामग्रीनिर्माणं समयसाध्यं कार्यम् इत्यतः एतस्य प्रविधेः नियतोपयोगः अतिविरलो वर्तते ।
1. Massive Open Online Courses (MOOCs)
सम्प्रति भारतसर्वकारस्य नवीनयोजनासु Massive Open Online Courses (MOOCs)
प्रामुख्यमावहति ।
Abstract
संस्कृतभाषाशिक्षणे सूचनासम्प्रेषणप्रविधेः पात्रम्
संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे आङ्ग्लशासनारम्भपर्यन्तमपि गुरुकुलीयशिक्षाप्रणाली अनूचानं प्रवर्तते स्म ।
गुरुकुलप्रणाल्यां तु स एव शिक्षां विन्दते स्म यस्य विविदिषा वर्तते । यद्यपि गुरुकुले आचार्यः माणवकस्य
जिज्ञासापूर्त्यर्थम् प्रश्नोत्तरादीन् नैकान् विधीन् आश्रयते स्म तथापि माणवकः “श्रद्धवान् लभते ज्ञानम्” इति
नयेन प्रवर्तते स्म इत्यतः आचार्यस्य बोधनदृष्ट्या तावत् कष्टं नासीत् यावदिदानीन्तनाः उपध्यायाः
अनुभवन्ति । इत्युक्ते पुराकाले आचार्यः विषयगतं काठिन्यं केवलं अपाकुरुते चेत् पर्याप्तं भवति स्म,
अन्तेवसिनः रुचेः जागरणं कुर्वन् तस्य मानसिकतायाः अनुसारं विधीन् परिवर्तयन् बोधयेदिति नासीत् ।
शिष्यस्यापि अध्ययननिष्ठामात्रं पर्याप्तं नासीत् । अध्ययननिष्ठया सह आचार्यस्य प्रियमपि कर्तव्यम् भवति
स्म इति महाभारतं प्रमाणयति-
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैरपि धनैरपि ।
कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ महाभा./उद्योग./४४/१२
किन्तु सम्प्रति तथा नास्ति परिस्थितिः । इच्छुकः अनिच्छुकः श्रद्धावान् अश्रद्धावान् इत्यादिभेदैः
विनैव शिक्षायाः प्राप्तेः अधिकारः सर्वेषाम् सम्प्रति लोकतन्त्रात्मके देशेऽस्माकं वर्तते । किञ्च उत्पन्नैः सर्वैरपि
बालैः नियमेन प्राथमिकी शिक्षा प्राप्तव्या इति सर्वकारः शास्ति । अतः कक्ष्यायां अत्यधिकसंख्याकानां
सर्वविधच्छात्राणां अवगमनं यथा स्यात् तथा बोधयितुं उपायाः चिन्तनीयाः, चिन्तिताश्च अनुष्ठेयाः ।
No comments:
Post a Comment