श्रीशङ्कराचार्यविरचितप्रश्नोत्तरमालिका
शिक्षा च
उपोद्घातः
शिक्षा मानवस्य निर्मात्री अस्ति । कथम् ? सर्वाङ्गिकविकाससम्पादनमुखेन । स एव शिक्षित इत्युच्यते
यः न केवलं पाठ्यपुस्तकस्थं विषयं जानाति, अपि तु अवगतानि तत्त्वानि
अनुतिष्ठति । अत
एव आचार्यलक्षणम् इत्थम् उक्तम् –
आचिनोति
च शास्त्रार्थान् आचारे स्थापयत्यपि ।
स्वयमाचरते च यस्तु आचार्य इति
कथ्यते ॥ इति ।
बौद्धिकविकासमात्रं शिक्षायाः लक्ष्यं नास्ति । निर्दिष्टशास्त्रस्य
अध्ययनमात्रं जनं शिक्षितं न करोति । अधीतनानाशास्त्राः बहवः अशिक्षिता इव
व्यहरन्तः लोके दृश्यन्ते । मानवव्यवहारे समुचितपरिवर्तनमेव
शिक्षायाः लक्ष्यमिति आधुनिकाः व्यवहारवादिनः ब्रुवन्ति ।
अस्मन्मनीषिणः ब्रुवन्ति यत् “साक्षरा विपरीताश्चेत् राक्षसा एव केवलम्” इति अत्र उपलक्षणम्
। कस्य उपलक्षणम् ? हृदयविहीन-चारित्र्यहीनवैदुष्यस्य
। अत एव भर्तृहरिर्वदति –
वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् - - - - वृत्ततस्तु हतो हतः ॥
इत्थं
बौद्धिकविकासेन सह चारित्र्यादिविकासः शिक्षया साधनीयः इति तात्पर्यतः आयाति ।
तदर्थं अस्माकं शिक्षाव्यवस्थायां तादृशाः विषयाः अपि चर्चनीयाः, चिन्तनीयाः
येषाम् माध्यमेन व्यक्तित्वस्य अन्यविधविकासः जायेत । अतः तद्दिशि
व्यक्तित्वविकासापेक्षितगुणानां विवेचनाय अत्र प्रश्नोत्तररत्नमालिका इति ग्रन्थः
उपायुञ्जि ।
प्रश्नोत्तररत्नमालिका
भगवत्पादाः आदिशङ्कराचार्याः नित्यानित्यवस्तुविवेकादिगुणैः ब्रह्म जिज्ञासितुम् अधिकृतानां निमित्तं
प्रस्थानत्रयभाष्यं विलिख्य पुनः तदितरान् लोकान् उद्धर्तुं स्तोत्रादिग्रन्थान्
प्रणिन्युः येषां मध्ये प्रश्नोत्तररत्नमालिका अन्यतमः ग्रन्थः वर्तते । प्रश्नोत्तररत्नमालिकायाम् आचार्यशङ्करभगवत्पादाः मानवस्य पूर्णतः मानवत्वं साधयितुम् अपेक्षितानां गुणानां विचारं प्रश्नोत्तरमाध्यमेन प्रतिपादयामासुः
। तदीयवचनानुगुणं दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान्
प्रश्नोत्तररत्नमालिकां हृदि कुर्यात्
। दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् इत्युक्ते कः ? यः आत्मनः इहपरयोः श्रेयः सिसाधयिषति
सः दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् ।
प्रश्नोत्तररत्नमालिका केवलं
शिक्षार्थिनं न परिवर्तयति, अपि तु शिक्षकमपि । बहवो हि शिक्षकाः
मन्यन्ते यत् – वयं छात्रान् उपदेशेन परिवर्तयिष्यामः इति । वस्तुतः परिवर्तनीयाः
सन्ति न केवलं छात्राः, अपि तु शिक्षकाः अपि ।
प्रश्नोत्तररत्नमालिका शिक्षा च
इत्थं शिक्षछात्रयोः उभयोरपि
व्यक्तित्वं परिष्कर्तुं प्रश्नोत्तररत्नमालिका विचारणीया । अत्र आचार्याः शङ्करभगवत्पादाः आदावेव गुरोः लक्षणं
प्रतिपादयमासुः ।
को गुरुः अधिगततत्त्वः शिष्यहितायोद्यतः सततम् ॥२॥
इदं पद्यं गुरोः स्वरूपं वर्णयति । गुरुः शिष्यहिताय तदीयविकासाय वा अध्याप्यग्रन्थसम्बद्धतया बहून् विषयान् जानीयात् इति विद्मः । तदर्थं
आचार्यभगवत्पादाः अधिगतत्वः इति पदं प्रायुञ्जत । तावता गुरोः गुरुत्वं न
सेत्स्यति इति मन्वानां अन्यदेकं विशेषणं न्यवेशयन् शिष्यहिताय उद्यतः सततम् इति ।
गुरुः शिष्यम् अध्याप्य स्वीयं कर्तव्यजातं सम्म्पन्नमिति विरन्तुम् नार्हति । सः
शिष्यहिताय सततं प्रवृत्तः स्यात् इति ते ब्रुवन्ति । “आचार्यात् पादमादत्ते” इति
वचनानुगुणम् आचार्यः शिष्याय पादमात्रम् अनुग्रहीष्यति चेदलम् इति न मन्तव्यम् ।
अतः भगवत्पादाः कथयन्ति -स एव गुरुः यः बोध्यान् सर्वान् विषयान् सुष्ठु जनानः
शिष्यस्य हितार्थं सततं परिश्राम्यति इति ।
कः शुचिरिह ? यस्य मानसं शुद्धम् ।
वयं लोके बहुत्र अशुचिविषये
अनुभूतवन्तः स्मः । खेदस्य विषयो नाम यावन्तः अशुचिविषये प्रबलं प्रतिपादयन्ति
तेषु अधिकाधिकाः स्वयमशुचयः एव । वस्त्रेण वपुषा वा अशुचयः न स्युः कदाचित् ।
किन्तु वाचा मनसा वा अशुचयः भवन्ति । यतो हि वाचा मनसा च शुचयः अतिविरलतया भवन्ति
लोके । तत्रापि केचन वाचा कापट्येन शुचित्वं प्रदर्शयन्ति । किन्तु पुरतः शुचयः इव प्रतीयमानाः अन्तरङ्गे विपरीता
भवन्ति । अत एव अत्र भगवत्पादाः प्रत्यपीपदन् यत् - कः शुचिरिह ? यस्य मानसं
शुद्धम् इति । “शुचिर्वाक्कायमानसैः” कायेन वाचा मनसा च शुचिः भवेत्
। मनसा शुचिः भवति चेत् अवश्यं वाचा वपुषा वस्त्रेण च शुचिः भवत्येव ।
कः पण्डितो ? विवेकी…. ॥४॥ ।
भगवत्पादाः कथयन्ति – विवेकी एव पण्डितः इति । पण्डा
अस्य अस्ति इति पण्डितः । पण्डा इत्युक्ते आत्मविषयकं ज्ञानम् । नित्यानित्ययोः
सत्यानृतयोः ज्ञानाज्ञानयोः भेदज्ञानं यस्य अस्ति स एव पण्डितः । वैदुष्येन
पण्डितः न भवति । वैदुष्येन विद्वान् भवति । सर्वोऽपि विद्वान् विवेकी भवति इति
नास्ति । नित्यानित्ययोः भेदज्ञानं, सत्यानृतयोः वा भेदज्ञानं नाम किम् ? येन
भेदज्ञानेन विवेकी इति प्रकीर्त्या पण्डितः इति व्यवह्रियते ।
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः इति
वेदान्तदिण्डिमः । ब्रह्म तु स्यान्नाम सत्यम् । किन्तु अयं पुरतः परिदृश्यमानः
सत्यत्वेन अनुभूयमानः प्रपञ्चः मिथ्या इत्युच्यते कथम् ? इति बहूनां सन्देहः ।
आचार्यभगवत्पादाः कथयन्ति असत्यम् इत्युक्ते सर्वथा अविद्यमानं तत्वं नास्ति ।
असत्यं मिथ्या इत्युच्यते । मिथ्या नाम सदसद्भिन्नं तत्त्वम् इति प्राथमिकं
मिथ्यात्वलक्षणम् वर्तते । सत् इत्युक्ते त्रिकालाबाध्यं तत्त्वम् । भूतभविष्यद्वर्तमानेषु
कालेषु यत् तत्त्वं स्वस्वरूपेणैव तिष्ठति तत् सत् इत्युच्यते । ब्रह्म सत्पदार्थः
अस्ति । तत् ब्रह्म त्रिषु अपि कालेषु न व्यभिचरति । प्रपञ्चः सत्यत्वेन
वर्तमानकाले प्रतीयते चेदपि भूतकाले सदा आसीद् इति वक्तुं न शक्यते । यतो ह अयं
प्रपञ्चः सृष्टः अस्ति । सृष्टेः प्राक् अयं प्रपञ्चः अनेन रूपेण नासीत् । भविष्यत्काले
अनेनैवरूपेण स्थास्यति इति निश्चयो नास्ति ।यतो हि नित्यं परिवर्तनशीलोऽयं
प्रपञ्चः । अपि च कदाचित् अस्य प्रपञ्चस्य प्रलयः भविष्यति । अतः अयं प्रपञ्चः
सत्पदार्थो न । यत् तत्वं त्रिषु अपि
कालेषु अविद्यमानं भवति तत् असत् इत्युच्यते, यथा शशविषाणम्, अथवा खपुष्पम् ।
किन्तु अयं प्रपञ्चः वर्तनामे सत्यत्वेन अनुभूयते । अतः खपुष्पवत् असत् अपि नास्ति
ब्रह्म इव त्रिकालाबाध्यं सत् अपि नास्ति । इत्युक्ते सदस्द्भिन्नम् अस्ति । लोकाः
तावत् मिथ्या इत्युक्ते असत् इति मन्यन्ते । वस्तुतः मिथ्या इत्यस्य अभिप्रायः
असत् इति नास्ति, प्रत्युत सदसद्भिन्नम् इत्यभिप्रायः ।
इत्थं विद्यमानं सत्यानृतयोः भेदं यः जानाति सः
विवेकी इत्युच्यते । तच्च भेदज्ञानं वाचा ज्ञातं चेत् विवेकः इति नोच्यते
शास्त्रज्ञैः । अनुभवेन सदसद्विवेकः यः भवति स एव विवेकः इत्युच्यते । यतो हि वाक्
ब्रह्मस्वरूपं ज्ञापयितुम् असमर्था अस्ति, “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह”
इति श्रुतेः । तथापि लोके सत्यानृतयोः
भेदज्ञानमिव युक्तायुक्त-उचतानुचतादिभेदज्ञानमपि विवेक इति व्यवह्रियते । अनया
दृष्ट्या पण्डितः इत्युक्ते उचितानुचितादिभेदज्ञानवान् विवेकी इति मन्तव्यम् ।
को वैरी ? यस्त्वनुद्योगः ॥६॥
अलसः सन् यः अकर्मण्यस्तिष्ठति सः समाजस्य शत्रुः
भवति । यतः बाह्यः शत्रुः कस्मिन्नपि कालविशेषे एव हानिं जनयति । किन्तु अनुद्योगी
नित्यम् हानिं जनयति । अतः “कुर्वन्नेवेह
कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः” इत्युपनिषद्वाक्यवत् कार्यं कुर्वन्नेव जीवितुम्
इच्छेत् मानवः । लोके अधीतविद्याः सर्वेऽपि स्वयमुद्योगिनः न भवन्ति । कश्चन उद्योगं दद्यात् तदैव
प्रवृत्तिः जयते । अत एव सर्वकारः व्यावसायिकीं शिक्षां पर्यकल्पयत् येन अध्ययनानुक्षणं
लोकाः उद्योगिनः सञ्जायेरन् ।
किं जाड्यम् ? पाठतोऽप्यनभ्यासः ॥१०॥
पठनात्परं अभ्यासः कर्तव्यः, अधीतस्य ज्ञानस्य
व्यवहारे उपयोगः इत्यपि अभ्यास इत्यस्य अभिप्रायः अस्ति । तत्र आलस्यं न स्यात् ।
अत एव वेदाः उपदिशन्ति – “स्वाध्यायान्मा प्रमदः” इति, आचार्यभगवत्पादाः च “वेदो
नित्यमधीयताम्, तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयताम्” इत्युपदिदिशुः । अद्यत्वे स्वाध्यायः
तदुदितकर्मानुष्ठानं अस्तां तावत्, नित्यकर्म सन्ध्यावन्दनमपि कष्टाय कल्पते ।
युवानस्तु “सन्ध्यावन्दनमाचरन्ति विभुधाः .....” इत्युक्त्वा उत्तरार्धे एव
निलीनमानसाः भवन्ति । “आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान्
रिपुः” इति सुभाषितकाराः वदन्ति ।
कोऽनर्थफलो ? मानः,
अत्र मानः
इत्युक्ते दुरभिमान इत्यर्थः । अहङ्कार इत्यर्थः । दम्भदर्पादयः दुरभिमानस्य
परिणामाः सन्ति । दुरभिमानः अनर्थम् दुष्परिणामं जनयति । आत्मनः विषये
अयथार्थप्रत्ययः अथवा यथार्थादधिकः प्रत्ययः दुरभिमानः इत्युच्यते । दुरभिमानी स्वसामर्थ्यादधिकं मानं वाञ्छति ।
तदलाभे क्रुध्यति । क्रोधात् किं भवतीति भगवद्गीतायां इत्थम् उक्तम् -
क्रोधाद्भवति सम्मोहः.... इति । “कामः क्रोधः लोभः च नरकस्य द्वारम् इत्युक्त्वा “तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्” इति भगवद्गीता
अस्मान् उपदिशति । अपि च
“अहङ्कारं
बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु
प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥
तानहं
द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभान्
आसुरीष्वेव योनिषु ॥ इत्येवं रूपेण गीता मानादीनां अनर्थफलं विवृणोति ।
का सुखदा ? साधुजनमैत्री ।
का सुखदा ?
इति पृच्छामः चेत् एते युवानः सर्वे लोकान्तरं प्रविशन्ति । भगवत्पादाः कथयन्ति –
साधुजनमैत्री एव सुखदा इति । “सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि
हि पुण्येन भवति” “सतां हि दर्शनं पुण्यं तीर्थभूताश्च
सज्जनाः।
कालेन फलते तीर्थम् सद्यः
सज्जनसङ्गतिः॥“ इति सुभाषितकारैः प्रोक्तं भगवत्पादैः सुष्ठु अनूदितम् ।
का प्रेयसी विधेया ? करुणा दीनेषु सज्जने मैत्री ॥ १६ ॥
का प्रेयसी
विधेया ? वदन्तु …… ।
शङ्करभगवत्पादाः ब्रुवन्ति – दीनेषु करुणा, सज्जनमैत्री च प्रेयसी विधेया । भगवान्
अस्मभ्यं किं वा प्रयच्छति ? धनिकानां समीपे एव पुनः पुनः धनं गच्छति । वयं
दरिद्राः दरिद्रा एव वर्तामहे इति केषाञ्चित् रोदनं लोके वयं श्रुणुमः । ते
निर्धनाः दीनाः भवन्ति अथवा विपदि विद्यमानाः, अन्येषां साहाय्यं अपेक्षमाणाः
दीनाः भवन्ति । एतेषां दीनानां विषये सबलाः करुणां प्रदर्शयेयुः । इत्युक्ते तेषां
साहाय्यं कुर्युः । तच्च साहाय्यं इष्ट्वा/प्रेम्णा कर्तव्यम् । एषा दीनानां साहाय्यार्थं अपेक्षिता करुणा
अस्माकं प्रेयसी इव स्यात् दत्तचित्ता ।
एवमेव
सज्जने मैत्री अस्माकं प्रेयसी भवेत् इति भगवत्पादा कथयन्ति । यतो हि सङ्गदोषः मानवान् दानवान्
करोति । सज्जनमैत्री नरं नारायणं करोति । अतः सज्जनमैत्री प्रेयसी विधेया, यथा
काव्यानि कान्तासंहिततया मानवेन रामादिवत्प्रवर्तितव्यमिति उपदिशन्ति तथा
सज्जनसङ्गः मानवं सत्पथे नयति ।
क्व स्थातव्यं ? न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाढ्ये ॥२०॥
न्यायमार्गे स्थातव्यम् इति तु सर्वैरपि ज्ञायते ।
किन्तु दृष्टादृष्टलाभाढ्ये इति अत्र विशेषः । इहलोके वयं वनितावित्तादि दृष्टं फलं प्राप्तुं न्यायमार्गे वर्तेमहि एव । परलोके अपि
अदृष्टफलं प्राप्तुं न्यायमार्गः अनुसर्तव्यः । यतो हि इहलोके परेषाम् अहितकारकं
चेदपि स्वानुकूलं चेत् तन्मार्गं अनुसरामः । किन्तु अदृष्टफलप्राप्तिः तु
स्वकार्यसाधनवेलायां परेषा अहितं यत् जातं भवति तत्फलेन सहैव भवति । अतः अस्माकं दॄष्ट्या
न्यायमार्गे वयं स्मः चेदपि परेषां यत्र हानिर्न भवति तादृशमार्गे स्थातव्यम् ।
“न्यय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥“
कोऽलङ्कारः ? शीलम्, किं वाचां मण्डनम् ? सत्यम् ॥२२॥
शीलम् इत्युक्ते चरित्रम् । चरित्रम् एव वृत्तम् । एतच्चरित्रं मनुष्यम्
अलङ्कारयुक्तं करोति । तद्विहीनः अनलङ्कृतः
इव इत्येव न मन्तव्यम् । सः चरित्रहीनः अस्ति ।
-
पापोऽयं कृष्णरामेत्यभिलपति निजं गूहितुं
दुश्चरित्रम् ॥4॥ नारायणीयं दशक 92 - कर्ममिश्रभक्तिः
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो, ज्ञानस्योपशम: श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्यय:
। अक्रोधस्तपस: क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता, सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं
भूषणम् ॥
कः पूज्यो विद्वद्भिः ? स्वभावतः सर्वदा विनीतो यः ॥२६॥
अत्र शङ्कराचार्याः इत्थं नावदन् यत् विद्वान्
सर्वत्र पूज्यते इति, प्रत्युत विद्वद्भिः कः पूज्यते इति । स्वभावतः यः विनीतः स एव विद्वद्भिः पूज्यते इति
। किञ्च यः विनीत इव कालानुगुणं अभिनीते/परिवर्तते सः न अभिप्रेतार्थः । बहवो हि
तादृशाः एव लोके दृश्यन्ते । येषाः स्वभाव एव विनीतत्वम् अस्ति स एव विद्वद्भिः
पूज्यते इत्यर्थः ।
कः कुलकमलदिनेशः ? सति गुणविभवेऽपि यो नम्रः ।
कः समग्रस्य वंशस्य प्रकाशने कारणीभूतः भवति कमलस्य सूर्य इव ? बहवो हि स्वजीवने बहु
किमपि साधयन्ति येन तदीयः वंशः कीर्तिमान् भवति इति वयं कदाचित् चिन्तयेम । किन्तु
तथा नास्ति । गुणनिधिः चेदपि यः नम्रः विनयी भवति स एव वस्तुतः
वंशस्य यशः वर्धयति । एतद्विरुद्धगुणाः भगवद्गीतायाम् उक्ताः दम्भो
दर्पोऽभिमानश्च...इति पद्ये । एते दम्भादयः नम्रतायाः विरुद्धगुणाः । एते
आसुरीगुणाः इति गीतायाम् उक्तम् । दम्भादीनां आश्रयस्थानम् वैदुष्यादिकम् अस्ति । दम्भादयः
दुर्गुणाः न सन्ति इति मन्यामहे , केवलं सद्गुणाः एव सन्ति चेति । तथापि नम्रता नास्ति
चेत् तदीयः वंशः न प्रकाशते । अतः सत्यपि सद्गुणविभवे य नम्रः भवति
सः वंशस्य कीर्तिं वर्धयति इति शङ्करभगवत्पादाः न्यरूपयन् ।
कं न स्पृशति विपत्तिः ? प्रवृद्धवचनानुवर्तिनं दान्तम् ॥२८॥
विपत्तिं को वा इच्छति ? किन्तु बहवः वृद्धवचनं
तिरस्कुर्वन्ति । वृद्धाः वस्तुतः शरीरेण दुर्बलाः स्युः नाम । किन्तु तेषाम्
अनुभवाः नूनं यूनाम् अननुभविनां कार्ये जनिष्यमाणां विपत्तिं निवारयन्ति । ये
अत्यन्तम् अनुभविनः ते प्रवृद्धाः । तेषां वचनम् अनुसरामः चेत् निश्चयेन विपत्तयः
न स्पृशन्ति इति भगवत्पादाः कथयन्ति ।
कस्मै स्पृहयति कमला ? त्वनलसचित्ताय नीतिवृत्ताय ।॥२९॥
कमला इत्युक्ते लक्ष्मीः इत्यर्थः । सा कमिच्छति ? यः आलस्यविहीनः अस्ति,
इत्युक्ते यः सक्रियः यश्च नीतिमार्गे चलति तमिच्छति इत्यर्थः । अत एव सुभाषितकारः
वदति –
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ इति ।
कः परिहार्यो देशः ? पिशुनयुतो लुब्धभूपश्च ॥ ३०॥
परेषां क्लेशदं कुर्यान्न पैशुन्यं प्रभोः प्रियम् ।
पैशुन्येन गतौ राहोश्चन्द्रार्कौ
भक्षणीयताम् ॥ ३० ॥ काव्यमालाम् उक्तम् ।
महाभारते –
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥ इत्युक्तम् ।
को हि न वाच्यः सुधिया ? परदोषश्चानृतं तद्वत् ॥३५॥
मनुष्यस्य प्रायः अयं सामान्यः गुणः यत् आत्मप्रशंशा,
परदोषस्य व्यक्तीकरणं
चेति । वस्तुतः एतद्विपरीतं कर्तव्यम् । अतः तस्य अनुवर्तिकार्यत्वेन केचन आत्मनि
दोषेषु सत्स्वपि परोपदेशम् कुर्वाणाः दृश्यन्ते लोके । सुभाषितकारः वदति -
परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति वै ।
विस्मरन्तीह शिष्टत्वं स्वकार्ये समुपस्थिते ॥
किं नु बलम् ? यद्धैर्यं, को मृत्युः ? यदवधानरहितत्त्वम्
॥४०॥
लोङ्गेवालायुद्धे
अस्माकं पक्षे मेजर कुलदीपसिंह चान्दपुरी इत्यस्य निकटे केवलं ११८ संख्याकाः सैनिकाः
आसन् । किन्तु पाकिस्तानस्य द्विसहस्रं सैनिकानां संहतिं पराजेतुम् प्राभवत् किमर्थम्
?
१९७१ तमे वर्षे भारतपाकिस्थानयोः युद्धे जगतः सर्वेऽपि
देशाः पाकिस्थानस्य पक्षे आसन् रशियादेशं विहाय । अमेरिकादेशस्य रणभयङ्करी युद्धनौका
गङ्गासागरम् उपसृता आसीत् । पाकिस्तानस्य निकटे अमेरिकादेशेन प्रदत्तानि अत्याधुनिकानि
अशीतिसङ्ख्याकानि एफ़्.१६ युद्धविमानानि आसन्
। तथापि भारतस्य सैन्येन ९३००० पाकिस्तानीयाः सैनिकाः शरणीकृताः ।
शिवाजिमहाराजस्य, गुरुगोविन्दसिंहस्य, राणाप्रतापसिंहस्य,
राणासांगस्य, हरिसिंहनलवा इत्यस्य रणजीतसिंहस्य, ललितादित्यस्य, राजराजचोळस्य, बालाजीबाजीरावस्य,
वासुदेवबलवन्तफडके वीरसावर्करस्य, चन्द्रशेखराजादस्य, भगतसिंहस्य, रामप्रसादबिस्मिलस्य,
परमवीरस्य रामरघोबाराणे इत्यस्य, सोमनाथशर्मणः, सैतानसिंहस्य, बात्रविक्रमस्य, योगेन्द्रसिंहयादवस्य,
देशस्य सुरक्षायै प्रवृत्तानां अगणितवीरपुरुषाणां च असीमपराक्रमः तदीयधैर्यस्य परिणामतः एव प्रादर्शि इति पार्थक्येन वक्तव्यं
नास्ति ।
उपसंहारः
सन्दर्भग्रन्थाः
1. ब्रह्मसूत्रशाङकरभाष्यम्
2. भगवद्गीता
3. नीतिशतकम्
4. सुभाषितरत्नभाण्डागारः
5. ईशावास्योपनिषद्
6. छान्दोग्योपनिषत्
