रामं वनात् अयोध्यां नेतुम् उपयुक्तः अन्तिमोपायः (अयोध्याकाण्डस्य १०८-१०९ अध्याययोः माहात्म्यम्) Article sent to YS Ramesh Abhinandana Grantha

 

प्रो. हरिप्रसादः के.

केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयः

भारतीतीर्थशास्त्रसमुत्कर्षकेन्द्रम्

राजीवगान्धीपरिसरः शृङ्गेरी

रामं वनात् अयोध्यां नेतुम् उपयुक्तः अन्तिमोपायः

(अयोध्याकाण्डस्य १०८-१०९ अध्याययोः माहात्म्यम्)

 

भगवान् श्रीरामचन्द्रः पितृवाक्यपरिपालनाय वनवासार्थं गतः किल ।  तत्र भरतः अयोध्यावासिभिः सह रामम् अयोध्यां प्रति नेतुम् आगतः, विविधैः प्रकारैः तस्य अनुनयादिकं कृत्वा विफलः सञ्जातः । तदा जाबालिरित्याख्यः ब्राह्मणोत्तमः रामम् अयोध्यां गमयितुं चित्ताकर्षकाणि यानि वाक्यानि उक्तवान्, तेषां निराकरणपुरस्सरं रामः समाधानं च यदुक्तवान् स एव विषयः अत्र निरूप्यते –

रामः अयोध्यां प्रति गमनाय भरतेन कृतां प्रार्थनां निराकृतवान् । सः पित्रा कैकेय्यै दत्तं वरं निरर्थकं कर्तुं न शक्तवान् । अतः वनवासार्थं कर्तव्यबुद्ध्या प्रस्थितः आसीत् । समग्रा अयोध्या रामस्य यौवराज्यं वैभवेन सन्द्रष्टुम् आत्मानं सज्जीकृतवती आसीत् । स्वयं रामः तु पद्मपत्रमिवाम्भसा स्थितःप्रज्ञः इव, सुखेषु विगतस्पृहः इव च अतिष्टत् । तथैव पित्रा कैकेय्यै प्रदत्तस्य वरस्य विषये ज्ञात्वा दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः इव वनं प्रातिष्ठत । एतादृशस्य सुधार्मिकस्य जनस्य साक्षात् अनुजः भरतः भक्त्या प्रेम्णा च अनुनयं कृतवान् चेदपि तदीयः निर्णयः शिथिलयितुं शक्यः नाभवत् । अतः पश्चात् धर्मबन्धात् बहिरानीय प्रापञ्चिकसुखप्राप्तिः राज्ञा धर्ममार्गाविरोधेन कथं प्राप्तुं शक्यते इति अवगमयितुं प्रलोभनस्य मार्गः आश्रितः । कश्चन जाबालिरित्याख्यः ब्राह्मणोत्तमः धर्मज्ञं रामम् अयोध्यादिशि गमयितुं धर्मोपेतं वचनं अवादीत् इति वाल्मीकिः कथयति । यद्यपि चार्वाकबुद्ध्या रामस्य प्रलोभनाय एवम् उक्तं चेदपि वाल्मीकिः एतस्य निन्दां न करोति । जाबालिरित्याख्यः ब्राह्मणोत्तमः धर्मोपेतमिदं वचनम् उवाच इति ससम्माननम् वाल्मीकिराख्याति, यद्यपि रामः जाबालेर्वचनं धर्मबुद्ध्या निराकरोति निन्दति चेति अग्रिमसर्गे वक्ष्यति । इत्युक्ते विचारभेदः भवितुम् अर्हति । सः भिन्नः(भेदयुक्तः) विचारः अधार्मिकः चेत् त्यक्तुं शक्यः । अब्रहामीयमतेषु यथा विचारान्तरस्य सर्वात्मना निषेधः, तत् प्रस्तुतीकुर्वतां च शिरच्छेदः इति अत्र नास्ति ।  अतः रामायणकाले अपि इत्थं अधार्मिकानां/नास्तिकबुद्धीनां विचारस्य उपस्थापनाय अवसरः आसीत् इति ज्ञायते । इत्थं नास्तिकबुद्धेः जाबालेः अधुनातनानां साम्यवादिनामिव वचनं, रामण पश्चात् कृतं तन्निराकरणं क्रमशः अत्र प्रस्तूयते ।

सः जाबालिः आदौ रामस्य धर्मे स्थैर्यं, प्राकृतस्य (मूर्खस्य) जनस्य इव अर्थविहीनम् अस्ति इति वदति । अनया बुद्ध्या किमपि प्रयोजनं नास्ति । निष्प्रयोजकं वनवासं रामः न कुर्वीत इति अभिप्रायः । अतः श्रेष्ठबुद्धेः तपस्विनः रामस्य  ईदृशी बुद्धिः न भवेत् इति जाबालिः इत्थं ब्रूते -

साधु राघव मा भूत् ते बुद्धिरेवं निरर्थिका ।

प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेस्तपस्विनः ॥ इति ।

मरणोत्तरसम्बन्धेन किम् ?

दशरथः दिवं गतः । तस्य दिवंगमनात्परं तेन सह कः सम्बन्धः । यदा मनुष्यस्य जननं भवति तदा सः एक एव एनं लोकं प्रविशति । मरणसमये अपि एवमेव एकाकी मरणं गच्छति । मध्ये केवलं सम्बन्धाः भवन्ति तदनुगुणं च जीवनं भवति । मरणात् परं तेन सम्बन्धेन किम् ? अतः मृतस्य दशरथस्य वचनं पालयितुं निष्प्रयोजकं वनवासं रामः न कुर्यात् इति जाबालिः अभिप्रैति अग्रिमे पद्ये - 

कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित् ।

एको हि जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ॥ इति ।

एवं स्थिते सा मम माता, सः मम पिता चेति मरणात्परमपि यो जनः चिन्तयति सः उन्मत्तः इत्येव मन्तव्यम् । वस्तुतः मरणात्परं कस्यापि बन्धुः कोऽपि न भवति ।

तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः ।

उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् ॥

राजा दशरथः अन्यः, त्वं च अन्यः

इदानीं दशरथस्य कृते भवान् किमपि न । एवमेव भवतः कृते दशरथोऽपि किमपि न । दशरथः अन्यः राजा । भवान् अपि अन्यः कश्चन स्वतन्त्रः राजा । अतः तेन वरः दत्तः चेत् तस्य स एव उत्तरदायी । भवान् तस्य उत्तरदायी न इति अभिप्रायं मम कथनात् स्वीकरोतु इति जाबालिः इत्थम् अब्रवीत् - 

न ते कश्चित् दशरथस्त्वं च तस्य च कश्चन ।

अन्यो राजा त्वमन्यस्तु तस्मात् कुरु यदुच्यते ॥ इति ।

पिता केवलं पुरुषस्य उत्पत्तेः कारणम्

पिता स्वसन्ततेः उत्पतौ बीजमात्रं भवति । आधुनिकविज्ञानानुगुणम् इदमेव साम्प्रतमपि उच्यते कैश्चित् लोकायतिकैः ।  शोणितं शुक्रं रुतुमत्या संयुक्तं सत् पुरुषस्य उत्पत्तेः कारणं भवति । अतः पिता केवलं जन्तोः Biological Cause इति मन्तव्यम् ।

बीजमात्रं पिता जन्तोः शुक्रं शोणितमेव च ।

संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म तत् ॥

सहजतया अरण्ये जन्तवः राक्षसाः तापसाः जीवन्ति, भवान् न

नृपतिः दशरथः गन्तव्यस्थाने गतवान् ।  एवं सर्वेऽपि उत्पन्नाः लोकाः अवश्यमेव एकस्मिन् दिने गमिष्यन्ति । एषा उत्पन्नानां जन्तूनां सहजप्रवृत्तिः अस्ति । किन्तु भवान् एवं सहजप्रवृत्या वनवासाख्यकार्ये न प्रवृत्तः । सहजतया तु अरण्ये जन्तवः राक्षसाः तापसाः वा जीवन्ति । भवान् रामः मृषा/मिथ्याप्रत्ययेन व्यर्थरूपेण वनवासं कुर्वन् अस्ति इति जाबालिः इत्थं वदति -

गतः स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै ।

प्रवृत्तिरेषा भूतानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥

पितृश्राद्धं निरर्थकम्

पितृश्राद्धं अष्टप्रकारकं जनाः कुर्वन्ति । अत्र पिण्डदानादिनिमित्तं  वृथा अन्नस्य नाशः क्रियते । मृतः मनुष्यः कदापि एवम् अन्नम् अत्तुं शक्नोति किम् ? अतः पितृश्राद्धं कृत्वा अन्नस्य नाशः अनुचितः ।  पितृश्राद्धे वयं ब्राह्मणभोजनादिना पितॄन् सन्तर्पयितुं यतामहे । ब्राह्मणादिभिः श्राधे भुक्तं मृतानां पितॄणां शरीरं गच्छति चेत् सुदूरयात्रार्थं प्रस्थितवतां कृते पाथेयदानापेक्षया श्राद्धपिण्डदानमेव वरं किल ? इति जाबालिः वदति । श्राद्धादीनां निरर्थकतां प्रतिपाद्य अनेनैव क्रमेण मृतस्य पितुः वचनस्य पालनं निरर्थकमिति रामम् अवगमयितुं जाबालिः प्रयतते -

अष्टकापितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः ।

अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति ॥

यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति ।

दद्यात् प्रवसतां श्राध्दं न तत् पथ्यशनं भवेत् ॥

दानस्य प्रतिग्रहाय एव समग्रग्रन्थराशिः निर्मितः

दानं भूरिशः प्राप्तव्यम् इति धिया एव मेधाविनः केचन जनाः बहून् धर्मशास्त्रादिग्रन्थान् निर्ममिरे । तत्र यागं कुरु, दीक्षां गृहाण, तपः कुरु, दानं प्रकामं प्रयच्छ इत्यादिरूपेण लिखितं भवति । (साम्प्रतिके काले अपि नास्तिकाः एतदेव कथयन्ति यत् अस्माकं आचाराः कैश्चित् उच्चवर्गीयैः नियन्त्र्यन्ते ये अन्येषां दमनाय, स्वसमृद्धये च एव ईदृशरूपेण ग्रन्थान् लिखित्वा अन्यान् तदनुपालयितुम् आगृह्णन्ति इति ।) अतः  पिता तु सम्प्रति नास्ति । प्रत्यक्षतः यदस्ति तद्विषये विचारं कुरु ।

दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः ।

यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व संत्यज ॥

स नास्ति परमित्येतत्  कुरु बुद्धिं महामते ।

प्रत्यक्षं यत् तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥

रामेण जाबालेः वचनानां निराकरणम्

          नास्तिकवत् युक्तीः आश्रित्य रामस्य प्रियं भवति इति मन्वानः तन्मनः परिवर्तयितुं, तन्माध्यमेन रामम् आयोध्यायाः सिंहासने प्रतिष्ठापयितुं  प्रवृत्तस्य जाबालेः वचनं श्रुत्वा रामः इत्थं प्रतिक्रियां ददाति -

भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।

अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंनिभम् ॥

भवान् तु मम प्रीत्यर्थं कर्तव्यत्वेन यद्वदति तत्  वस्तुतः कर्तुं योग्यं नास्ति, पथ्यमिव वदति चेदपि अपथ्यमेवास्ति । 

मर्यादहीनो न मान्यते

निर्मार्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।

मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥

यः जनः अस्माकं धर्ममार्गं परित्यज्य पापम् आचरति सः मर्यादविहीनः इत्युच्यते । तस्य चरित्रं अधार्मिकं भवति । अतः सज्जनानां मध्ये गौरवं न प्राप्नोति ।

चरित्रम् अस्मत्परिचायकम्

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।

चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाशुचिम् ॥

चारित्र्येण शुद्धः एव वस्तुतः शुद्धः श्रेष्ठः च । मनुष्यः कुलीनवंशे जातः उत अकुलीने वंशे इति तत्स्य चारित्र्यमेव ख्यापयति ।  चारित्र्यमेव जनं वीरमिति प्रमाणयति, स्वयमेव स्वस्य विषये बहु कीर्तयति चेत् सः वीर इति वा पराक्रमी इति वा न गृह्यते । एवमेव कः पवित्रात्मा ? को वा अपवित्रात्मा इति तदीयचरित्रमेव आख्याति ।

दुःशीलः शीलवानिव

अनार्यस्त्वार्यसंस्थानः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।

लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥

लोके केचन ईदृशाः जनाः भवन्ति येषाम् अनुसरणं भ्रान्त्या इतरे केचन जनाः कुर्वन्ति । यथा  - श्रेष्ठ इव आत्मानं प्रदर्शयितुम् प्रवृत्तः कश्चन जाल्मः/तुच्छः भवति ।  शुचिरिव आत्मानं दिदर्शयिषुः कश्चन वस्तुतः अशुचिरेव भवति । अवलक्षणः सन् अपि उत्तमलक्षणोपेत इव कश्चन आत्मानं दर्शयति । दुश्चरित्रः चेदपि शीलवान् इव कश्चन जगति सर्वत्र आत्मानं प्रसारयति । अतः तद्वत् अहं करिष्यामि चेत् किं भविष्यति इति भगवान् रामः अग्रे कथयति -

अधर्मं धर्मवेशेण यद्यहं लोकसङ्करम् ।

अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियां विधिविवर्जिताम् ॥

धर्माचरणस्य नटनं कुर्वन् अधर्मं करोमि चेत्, शुभं कार्यं परित्यज्य विधिहीनं कार्यं करोमि चेत् कलङ्कितो भविष्यामि इति ।

यथा राजा तथा प्रजाः

कामवृत्तोऽन्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते ।

यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥

स्वैरचारिणः सर्वे जनाः राजानं अनुकुर्वन्ति । राजानो यादृशम् आचरन्ति तादृशमेव प्रजा अपि आचरन्ति । यथा राजा तथा प्रजाः इति उक्तिः प्रसिद्धा एव । विशिष्य यदनुसर्तुमयोग्यं तदेव अनुकुर्वन्ति प्रजाः । अतः रामः कयापि युक्त्या अधर्माचरणं कर्तुं नेष्टवान् ।

सत्यस्य सेतुं न भेत्स्यामि

नैव लोभान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात् तमोन्वितः ।

सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥

पितृवाक्यपरिपालनस्य प्रतिज्ञाम् आदौ कृत्वा  लोभात् मोहात् अज्ञानात् वा तामेव प्रतिज्ञां भञ्जयितुं नाहम् उद्युञ्जे इति रामः आख्याति ।

नृशंससेवितमधर्मं त्यक्ष्ये

क्षात्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।

क्षुद्रैनृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥

यदि तादृशः कश्चन धर्मवत् प्रतीयमानः अधर्मः अस्ति यस्य आचरणं बहवः पापकर्माणः क्षुद्राः क्रूराः जनाः  कुर्वन्ति तादृशं क्षात्रं धर्मम् अहं त्यक्षामि । इत्युक्ते पितुराज्ञाम् उल्लङ्घ्य सिंहासने आरोहणाख्यम् बहुभिः क्षुद्रैः क्रूरैः पापकर्मिभिः क्रियमाणम् अधर्मं नाहं करिष्यामि । अस्माकं इतिहासे तादृशाः बहवः म्लेच्छाः राजानः बभूवुः ये पितुरिच्छाम् उल्लङ्घ्य पितरं वा भातॄन् वा हत्वा कारागारे निक्षिप्य सिंहासनम् आरुरुहुः । सन्दर्भेऽस्मिन् रामस्य श्रेष्ठत्वं कीदृशमिति अस्माभिः अवगन्तव्यम् ।

तर्हि कर्तव्यं किम् इति चेत् रामो वदति –

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।

द्विजातिदेवातिथिपूजनञ्च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ इति ।

इत्थं रामायणे तु वस्तुतः भरतस्य अपेक्षानुगुणं अयोध्यावासिनां सन्तोषाय जाबालिः अधार्मिकं मार्गं धर्ममार्गवत् व्याख्याय रामं सिंहासने अभिषेक्तुं  प्रायतिष्ट यस्य च निराकरणं निन्दनभर्त्सनाभ्यां रामेण कृतञ्च । धर्मवत् प्रतीयमानः अधर्मः अधुनातने अपि लोके बहुभिः उपदिश्यते । विशिष्य भारतीयसमाजस्य कुमार्गे  नयनाय वामवादिनः नास्तिकाः ईदृशमार्गम् अनुसरन्तः दृश्यन्ते । तत्र सामाजिकाः राममार्गं अनुसरेयरिति प्रकरणादस्मात् ज्ञायते ।