प्रथमः अध्यायः
शिक्षा
१. प्रत्येकं जनस्य शिक्षाप्राप्तेः अधिकारः
अस्ति । न्यूनातिन्यूनं प्राथमिकस्तरे शिक्षा निःशुल्का भवेत् । प्राथमिकी
शिक्षा अनिवार्या भवेत् । तान्त्रिकशिक्षा/अभियान्त्रिकशिक्षा सुलभ्या
कर्तव्या । अभिक्षमतानुसारं उन्नतशिक्षासमानरूपेण सर्वैः प्राप्तुं योग्या
कर्तव्या ।
२. मानवस्य
सर्वाङ्गिकविकासाय, मौलिकस्वातन्त्र्यस्य मानवाधिकारस्य च विषये गौरववर्धनाय
शिक्षायाः मार्गः कल्पनीयः । सर्वेषां देशानां मध्ये, धर्मानां मध्ये, जातीनां
मध्ये च परस्परावगतिं, सहनशक्तिं,
भ्रातृत्वञ्च शिक्षा वर्धयेत् । शान्तेः संरक्षणार्थं संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य
कार्यजातं शिक्षा संवर्धयेत् ।
|
२६ धारा अन्ताराष्ट्रीयमानवाधिकारघोषणापत्रम् [1]
|
पाठ्यबिन्दवः
१.१ शिक्षा
१.२ शिक्षायाः प्रकाराः
१.२.१ औपचारिकशिक्षा
१.२.२ अनौपचारिकशिक्षा
१.२.३ निरौपचारिकशिक्षा
१.३ शिक्षायाः उद्देश्यानि
१.४ शिक्षणम्
|
१.५ शिक्षकः
१.६ अधिगमः
१.७ छात्रः
१.८
शिक्षणाधिगमप्रक्रिया
१.९ पाठ्यचर्या
·
उपसंहारः
·
अध्यायसारः
·
उपयुक्तप्रश्नाः
|
कश्चन जिल्लाधिकारी आसीत् । सः कथमपि अध्ययनं कृत्वा तत्पदं प्राप्तवान् । सः आवर्षम्
उद्विग्ने(तन्यतापूर्णे) वातावरणे कार्यं करोति । तस्य प्रायः कार्यमेव तादृशं
भवति । वर्षान्ते एकवारं सपरिवारं यात्रां
कर्तुम् इष्टवान् । तदर्थम् एकं शान्तं प्रकृतिरमणीयं स्थानं चितवान् । सपरिवारं
तादृशे प्रकृतिरमणीये
वातावरणे यदा सः विहरति स्म तदा तत्र वृक्षस्य शाखायां दोलायमानं एकं पक्षिनीडं
दृष्टवान् । तत् अत्यन्तं सुन्दरं नीडम् आसीत् । जिल्लाधिकारिणः पुत्रः तत्
दृष्ट्वा “मह्यं तद् आवश्यकमेव” इति आग्रहं कृतवान् । तदा जिल्लाधिकारी तत् नीडं
वृक्षात् पृथक्कृत्य पुत्राय दातुं उद्युक्तः । तद् दृष्ट्वा कश्चन गोपालकः उक्तवान् “तत् नीडं मा स्वीकरोतु
। तत्र इदानीं पक्षिशावकाः सन्ति । यदा ते शावकाः सशक्ताः सन्तः स्वातन्त्र्येण
डयनं करिष्यन्ति तदा नीडं स्वीकर्तुम् शक्ष्यति” इति ।
इदानीं
चिन्तयन्तु – अशिक्षितः गोपालकः पक्षिशावकान् प्रीणाति । तेषु अनुकम्पां
प्रदर्शयति । तेषामपि अस्मितां आद्रियते । किन्तु बहुशिक्षितः जिल्लाधिकारी मेधावी
स्यात् नाम, स्वपुत्रस्य विनोदाय तु पक्षिशावकानां जीवनं न गणयति । तस्य पुत्रस्य
च सुखाय तान् हन्तुमपि सङ्कोचं न अनुभवति । तर्हि कः शिक्षितः? कः अशिक्षितः ? का
शिक्षा अस्मभ्यं गोपालकस्य मानवीयगुणान्, अपि च जिल्लाधिकारिणः मेधां
प्रयच्छति ? अस्मिन् अध्याये एतेषां विषये किञ्चित् चिन्तयाम ।
मानवे
अन्तर्निहितस्य दैवत्वस्य आविर्भावना एव शिक्षा अस्ति । ज्ञानं मनुष्ये
अन्तर्निहितमेव अस्ति । मनुष्यः तस्य
अन्तर्निहितस्य एव ज्ञानस्य आविष्कारं करोति, अथवा स्वस्मिन् अन्तर्निहितम्
अस्तीति अवगच्छति । स्वामी विवेकानन्दः
Education is the manifestation of divinity already
existing in man. Knowledge resides within the individual himself. He simply
discovers or realizes it. Swami Vivekananda
|
१.१ शिक्षा
शिक्षा इति शब्दः शिक्ष् विद्योपादाने इत्यस्मात् धातोः निष्पन्नः ।
विद्यायाः प्राप्तिः शिक्षा इत्युच्यते । वेदस्य षट्सु अङ्गेषु शिक्षा[2]
अन्यतमा अस्ति । शिक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्यौतिषं तथा । कल्पश्चेति
षडङ्गानि वेदस्याहुर्मनीषिणः ॥ इति अमरकोषकारः वदति । किन्तु अत्र शिक्षा इत्यस्य वेदाङ्गत्वेन
विद्यमाना शिक्षा न अभिप्रेतः अर्थः । विद्योपादानरूपिणी प्रक्रिया शिक्षा
इति अर्थः अत्र स्वीक्रियते । एषा शिक्षा मानवे पाशविकगुणान् दूरीकृत्य
मानवीयगुणान् दैवीगुणान् च विकासयति । शिक्षा मानवं व्यवहारकुशलं करोति । शिक्षा मानवस्य व्यवहारं परिष्करोति । शिक्षा
मानवं सुनागरिकं करोति । शिक्षया मानवस्य जन्मजातशक्तयः विकसन्ति । शिक्षा मानवं
सुसंस्कृतं करोति । शिक्षा मानवस्य आवश्यकताः परिपूरयति । शिक्षा मानवम्
आत्मनिर्भरं करोति । वातावरणेन सह सामञ्जस्यं सम्पादयितुं शिक्षा मानवं सज्जीकरोति
। सारतः इत्थं वदामः - शिक्षा मानवस्य सर्वाङ्गिकं विकासं करोति इति । इयञ्च
विद्या प्रयत्नेन एव फलति । अभ्यासाद्धार्यते विद्या[3]
इति चाणक्यः कथयति ।
१.२ शिक्षायाः प्रकाराः
आधुनिके काले शिक्षायाः प्राधान्येन त्रीन् प्रकारान् वयं
पश्यामः –
औपचारिकी
शिक्षा
शिक्षायाः
प्रकाराः अनौपचारिकी
शिक्षा
निरौपचारिकी
शिक्षा
१.२.१ औपचारिकशिक्षा
विद्यालयेषु
नियमितरूपेण या शिक्षा दीयते तस्याः शिक्षायाः नाम औपचारिकी शिक्षा इति । अत्र
समयः निश्चितः भवति । स्थानं निश्चितं भवति । विषयः निश्चितः भवति । शिक्षकः
निश्चितः। छात्रः अपि निश्चितः भवति । एवं यत्र सर्वं सुनिश्चितं भवति तत्र
दीयमाना शिक्षा औपचारिकशिक्षा इत्युच्यते । साम्प्रतं विद्यालयेषु दीयमाना शिक्षा
एतस्य उदाहरणम् अस्ति ।
१.२.२ अनौपचारिकशिक्षा
बालकाः विद्यालये प्रवेशप्राप्तेः पूर्वं भाषाप्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
इत्युक्ते सम्भाषणं कर्तुं शक्नुवन्ति । ते बहूनि पद्यानि जानन्ति । केषुचित्
गृहेषु प्रतिदिनं ज्येष्ठाः भजनानि गायन्ति । अतः बालकाः अपि स्वयमेव भजनं कर्तुं
जानन्ति । तिथिवासरनक्षत्रसंवत्सराणाम्
गुणनकोष्टकाना कण्ठस्थीकरणम् इत्याद्या शिक्षा विद्यालयगमनात् प्रागेव गृहे लभ्यते
। विशिष्य पर्वदिनानाम् आचरणेन, भजनेन, स्तोत्रादिपठनेन, गुरुजनानाम् अभिवादनेन च या
संस्कारादानात्मिका शिक्षा गृहे प्राप्यते सा नान्यत्र क्वचिदपि प्राप्यते । एवमेव
विद्यालये प्रवेशप्राप्तेः प्राक् एव बहुविधानि कार्याणि कृत्वा बालकाः अनुभवं
प्राप्नुवन्ति । बहुभिः सह व्यवहृत्य अनुभवं प्राप्नुवन्ति । एतत्सर्वं
विद्यालयगमनात् पूर्वम् एव । अनन्तरमपि शालासु अधिकाधिकतया दिने षट् घण्टाः
यापयन्ति । अवशिष्टसमयं (१८ घण्टाः) विद्यालयात् बहिरेव यापयन्ति । इत्थं
विद्यालयापेक्षया विद्यालयाद् बहिरेव अस्माकं जीवनं अधिकाधिकं यापितं भवति । तर्हि
शिक्षा केवलं विद्यालये एव प्राप्यते इति तु न सङ्गच्छते । विद्यालयाद् बहिः
प्राप्यमाणा शिक्षा जीवननिर्वहणदृष्ट्या अत्यन्तम् महत्वपूर्णा भवति[4]
। एतस्याः एव शिक्षायाः नाम अनौपचारिकी शिक्षा इति ।
१.२.३ निरौपचारिकशिक्षा
सर्वेऽपि
विद्यालयं गत्वा एव अध्ययनं समापयितुं न शक्नुवन्ति । विभिन्नाः समस्याः तेषां भवन्ति । कस्यचित्
वित्तीयसमस्या भवति । कस्यचित् पारिवारिकम् उत्तरदायित्वं भवति इत्यतः
विद्यालयगमनं दुष्करं भवति । कस्यचित् अन्यविधा एव समस्या भवति । एतादृशीभिः
समस्याभिः ग्रस्तानां जनानां शिक्षार्थम् एव पत्राचारशिक्षा, दूरस्थशिक्षा,
अन्तर्जालाधारितशिक्षा (MOOCs and etc) इत्याद्याः व्यवस्थाः सन्ति
। एतासु व्यवस्थासु नियमितरूपेण कक्ष्यायाम् उपवेष्टव्यम् इति नास्ति । किन्तु प्रवेशं प्राप्य परीक्षां लिखित्वा
प्रमाणपत्रं तु प्राप्तुं शक्यते । इत्थं कक्ष्यायाम् उपवेशनम् इत्येतादृशी
औपचारिकता यत्र न भवति, किन्तु परीक्षालेखनाख्या
औपचारिकता च यत्र भवति सा शिक्षा निरौपचारिकी शिक्षा इत्युच्यते । एवं
औपचारिकता-अनौपचारिकतयोः सम्मिश्रणात्मिका शिक्षा एषा अस्ति ।
१.३ शिक्षायाः
उद्देश्यानि
अधुनातने काले प्राप्तजन्मानः
सर्वेऽपि बालकाः शिक्षायाः अधिकारारिणः सन्ति । भारतस्य संविधानं
निशुल्कप्राथमिकशिक्षां प्राप्तुं सर्वेभ्यः भारतीयेभ्यः अधिकारं प्रददाति । संविधानस्य २१तमधारायां एतस्य इत्थम् उल्लेखो वर्तते –
क.शिक्षायाः
अधिकारः – षष्ठवर्षाद् आरभ्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं
विद्यमानानां सर्वेषां बालानां निश्शुल्का अनिवार्या शिक्षा
राज्यशासनेन विधिपूर्वकं कल्पनीया[5]
। इति ।
राष्ट्रियपाठ्यचर्यायाः
रूपरेखायां(२००५) शिक्षोद्देश्यानां विषये इत्थं प्रतिपादितं वर्तते – पूर्वं
प्रतिपादिताः मार्गदर्शकसिद्धान्ताः (शिक्षणाधिगमप्रक्रिया इति बिन्दोः
विवरणसन्दर्भे उद्धृताः) सामाजिकमूल्यानां कृते महत्त्वं प्रयच्छन्ति । एतानि
सामाजिकमूल्यानि शिक्षायाः उद्देश्यानि भवितुम् अर्हन्ति । लोकतन्त्रस्य,
समानतायाः, न्याय्यस्य, स्वतन्त्रतायाः, परोपकारस्य, धर्मनिरपेक्षतायाः,
मानवीयगरिमायाः, स्वाधिकारस्य, अन्येषु आदरस्य च मूल्यानां विषये प्रतिबद्धता
भवेत् । एतेषां मूल्यानां विषये प्रतिबद्धतायाः निर्माणमेव शिक्षायाः उद्देश्यानि भवेयुः[6] इति ।
लक्ष्यम्
अमेरिकीयस्य पादकन्दुकक्रीडापटोः
ओ.जे.सिम्सनस्य नाम भवद्भिः श्रुतपूर्वं स्यात् .... । पादकन्दुकक्रीडायां
सिम्सन् चण्डमारुतः एव । सः यदि क्रीडाङ्गणं प्रविशति तत्प्रहारैः
प्रतिपक्षीयाः नितरां परिश्रान्ताः भवन्ति । पादकन्दुकक्रीडायां तेन सर्वाः
अपि सिद्धयः प्राप्ताः । कोटिशः धनम्, गगनोन्नतां कीर्तिं च .... प्राप्तवान्
।
वस्तुतः सिम्सनस्य जन्म अभवत्
कस्मिंश्चित् निर्धने परिवारे! बाल्ये सः एवं निर्धनः आसीत् यत् धनं दत्वा
पादकन्दुकक्रीडां द्रष्टुं सः न शक्नोति स्म । तस्मिन् काले
पादकन्दुकक्रीडायां सर्वोन्नतस्थाने विराजते स्म ब्रौन् नामकः ।
कदाचित्
अद्भुतरीत्या क्रीडित्वा अनेकाः वैजयन्तीः प्राप्य क्रीडाङ्गणतः बहिः आगतवान् ब्रौनः । तदा कश्चन लघुः बालः
तत्समीपं गत्वा तस्य वस्त्रं आकर्षन् ’श्रीमन्’ इति आहूतवान् । ब्रौनः बालं
दृष्ट्वा किम् ? इति अपृच्छत् । ’स्वामिन् अहं भवतः अभिमान’ इति अवदत् सः बालः
। ’अहो, एवं वा?’ इति वदन् ब्रौनः ततः
स्वस्य कारयानस्य समीपं गतवान् ।
पुनरपि पादकर्षणं प्राप्य सः दृष्टवान् । स एव बालः ! ’श्रीमन् आरम्भतः
भवान् कतिषु स्पर्धासु भागं गृहीतवान्, कतिषु जयं प्राप्तवान् इत्यादिकं
सर्वमपि विवरणं अहं जानामि’ बालः अवदत् । साधु, साधु इत्युक्त्वा ब्रौनः ततः
प्रस्थितवान् । तदैव पुरतः आगत्य सः लघुबालः अवदत् ’ स्वामिन्, कस्मिंष्चित् दिने अहं भवतः सर्वान् अपि विक्रमान् अत्येष्यामि’
इति । ब्रौनः तु आश्चर्येण तं बालं
वीक्ष्य तस्य पृष्ठं आस्फाल्य ततः गतवान् ।
सः बालः यदा प्रौढः जातः तदा स्वीयं तद्
वचनं तथैव अनुष्ठितवान् । ब्रौनस्य
सर्वानपि विक्रमान् अतिशय्य नूतनं विक्रमं प्राप्तवान् । ओ.जे.सिम्सन् एवं
प्रसिद्धः जातः ।
स्वामिनः सुखबोधानन्दस्य “मनस्से
रिल्याक्स् प्लीस्” इति कन्नडग्रन्थस्य डा.शान्तलावर्यया कृतात्
संस्कृतानुवादात् उद्धृतः अयं भागः ।
|
अतः एतादृश्याः निश्शुल्कायाः
अनिवार्य-शिक्षायाः उद्देश्यानि कानि इति सम्प्रति विचारयामः । शिक्षायाः
उद्देश्यानि स्तरानुगुणं विषयानुगुणं च भिन्नानि भवन्ति । इत्युक्ते प्रतिस्तरं
प्रतिविषयं उद्देश्यानि बहुधा भिद्यन्ते । अत्र शिक्षायाः सामान्यानि उद्देश्यानि
एव उच्यन्ते । तानि यथा –
·
शारीरिकविकासः
·
ज्ञानप्राप्तिः
·
सांस्कृतिकः
विकासः
·
चारित्रिकविकासः
·
सन्तुलितविकासः
·
जीविकोपार्जनम्
·
v भारते
सार्वजनीनशिक्षायाः दीर्घकालिकः भव्येतिहासः वर्तते । प्राचीनभारते शिक्षायाः
लक्ष्यं ज्ञानप्राप्त्या अस्मिन् जगति जीवनयापनाय सज्जीकरणम्,
विद्यालयीयशिक्षातः पश्चात् जीवनयापनम् वा न आसीत् । प्रत्युत आत्मज्ञानास्य प्राप्तिः
मोक्षश्च आसीत् ।
राष्ट्रियशिक्षानीतिः(संसदि पारयिष्यमाणा)
|
वातावरणेन सह सामञ्जस्यसम्पादनम्
·
आध्यात्मिकविकासः
·
परिपूर्णजीवनयापनम्
·
नैतिकविकासः
१.४ शिक्षणम्
शिक्षायाः प्रदानम् शिक्षणम् । शिक्षकः शिक्षणं करोति । शिक्षणं
ज्ञानप्रदानमात्रं कार्यं न । शिक्षणं छात्रस्य व्यवहारं परिष्करोति । शिक्षणम्
अनुदेशनवत् निर्जीवप्रक्रिया नास्ति । शिक्षणं सजीवयोः छात्राध्यापकयोः मध्ये चलति
। अतः शिक्षणं सजीवप्रक्रिया । अध्यापकः सक्रियः भवति इति सत्यम् । किन्तु छात्रः
निष्क्रियः श्रोता न भवति । छात्रः अपि अस्यां प्रक्रियायां सक्रियः भागग्राही
भवति । अतश्च शिक्षणं सजीवप्रक्रिया ।
शिक्षणे
विषयाणाम् आदानं प्रदानं चेति उभयमपि कार्यं भवति । अत्र सदा शिक्षकः एव दाता भवति
इति नास्ति । छात्रः सदा ग्रहीता इत्यपि नास्ति । कदाचित् शिक्षकः दाता, कदाचित्
छात्रः दाता, कदाचित् शिक्षकः ग्रहीता, कदाचित् च छात्रः ग्रहीता भवति । इत्युक्ते शिक्षणप्रक्रियायां शिक्षकः बोध्यान्
विषयान् बोधयित्वा छात्रान् प्रश्नं पृच्छति । छात्रः समाधानं वदति । कदाचित्
छात्रः जिज्ञासां प्रकटयति । कदाचित् छात्रः विप्रतिपत्तिं(संशयम्) प्रकटयति । कदाचित्
अध्यापकोक्तिं सम्बद्धैः अन्यविषयैः पोषयति ।
आहत्य शिक्षणं छात्राध्यापकयोः मध्ये जायमाना अन्तःक्रियात्मिका/
आदानप्रदानात्मिका सजीवा प्रक्रिया भवति ।
शिक्षणस्य
लक्ष्यं ज्ञानप्रदानमात्रं नास्ति । शिक्षणस्य लक्ष्यं बालकस्य सर्वाङ्गिकविकासः
अस्ति । शिक्षणस्य लक्ष्यं बालकस्य व्यवहारस्य समुचितं परिवर्तनम् । शिक्षणेन केवलं बालकस्य ज्ञानात्मकस्य पक्षस्य
एव विकासः न, अपि तु भावात्मकस्य पक्षस्य क्रियात्मकपक्षस्य च विकासः भवति ।
१.५ शिक्षकः
शिक्षक
इत्यर्थे लोके बहवः शब्दाः सन्ति । यथा गुरुः आचार्यः, अध्यापकः, उपाध्यायः
इत्यादयः । प्रत्येकं शब्दस्य सामान्यः अर्थः समानः चेदपि विशिष्टार्थः भिन्न एव
भवति । तदनुगुणं गुरुशब्दस्य निर्वचनम् इत्थं प्रदत्तमस्ति -
गुकारस्त्वन्धकारः
स्यात् रुकारस्तन्निरोधकः ।
अन्धकारनिवृत्तेस्तु
गुरुरित्यभिधीयते ॥
Ø भावावेशयुक्तस्य उत्तरदायित्ववतः
विद्यालयीयशिक्षकस्य विश्वविद्यालयीयाध्यापकस्य
च अभावे अस्यां शिक्षानीतौ यथा
अभिलषितं तथा शैक्षिकलक्ष्यं साक्षात्कर्तुम् न शक्यते । तत्साक्षात्कर्तुं ते
शिक्षकाः अपि सुष्ठु सज्जीकर्तव्याः । अतः शिक्षकाणां सज्जीकरणम्,
अभिमुखीकरणम्, प्रशिक्षणञ्च नैकशास्त्रीयवातावरणयुतेषु विश्वविद्यालयेषु भवेत्
। अध्यापनेन, अनुसन्धानेन, संस्थानिर्माणेन, छात्रविकाससम्पादनेन, सदृशैः
अन्यैः क्रियाकलापैश्च शिक्षाव्यवस्थायाः संवर्धनाय शिक्षकैः क्रियमाणानि
कार्याणि अभिज्ञायन्ते ।
राष्ट्रियशिक्षानीतिः(संसदि
पारयिष्यमाणा) २०१९ पृ.सं. ३१
|
गुकारस्य अन्धकारः
इत्यर्थः । रुकारस्य निरोधकः(गुरुः) इत्यर्थः । अज्ञानरूपं अन्धकारं निवारयति
इत्यतः गुरुः इति उच्यते ।
एवमेव
आचार्यशब्दस्य निर्वचनं इत्थम् अस्ति -
आचिनोति च
शास्त्रार्थान् आचारे स्थापयत्यपि ।
तस्मादाचार्य इत्युक्तः सर्वकार्योपदेशकः ॥[7]
एतादृशः गुरुः कीदृशगुणान्वितः भवतीति उत्तररामचरिते इत्थम् उक्तम् -
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न च खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा ।
भवति च तयोर्भूयान् भेदः फलं प्रतितद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः ॥
सारतः इत्थं
वदामः – शिक्षकः निष्पक्षपातरीत्या सर्वान् छात्रान् बोधयति । कञ्चित् छात्रम्
अधिकं, कञ्चित् छात्रं न्यूनं बोधयति इति नास्ति । तथापि वर्षान्ते द्वयोः
छात्रयोः मध्ये महान् भेदः किमर्थं दृश्यते इति चेत् यस्य छात्रस्य चित्तं
अध्ययनसमये निर्मलं भवति सः अधिकं विषयं गृह्णाति, यस्य चित्तं अध्ययनसमये निर्मलं
न भवति सः अधिकं विषयं ग्रहीतुं न शक्नोति इति । इत्थं शिक्षकः छात्रस्य अज्ञानं
दूरीकृत्य सर्वतोमुखविकासाय तं बोधयति इति सारतः गृह्णीमः ।
ü
अधिगमसिद्धान्ताः
शिक्षायाः
चत्वारः स्तम्भाः
१. ज्ञानार्थम् अधिगमः
२. क्रियार्थम् अधिगमः
कौशलात् नैपुणीं यावत्
कार्यस्य अभौतिकीकरणम्, सेवाविभागस्य उत्कर्षः
अनौपचारिकवित्तीयव्यवस्थायां कार्यकरणम्
३. सहजीवनाय अधिगमः, अन्यैः सह जीवितुम् अधिगमः
समानोद्देश्याय कार्यकरणम्
४. (किमपि) भवितुम् अधिगमः
एकविंशतितमशताब्देः
शिक्षायै न्ताराष्ट्रियायोयोगः
१९९६
|
१.६ अधिगमः
अधिगमः
शिक्षाशास्त्रस्य पारिभाषिकः शब्दः । अधि-उपसर्गपूर्वकस्य घञन्तस्य गम्-धातोः
प्राप्तिः इति शाब्दिकः अर्थः । ज्ञानं इत्यपि शाब्दिकः अर्थः अस्ति । किन्तु
शिक्षाशास्त्रे पारिभाषिकः शब्दः इत्यतः अधिगमशब्दस्य अध्ययनम् इत्यर्थः
शिक्षाशास्त्रे अस्ति । यथा शिक्षणम्
शिक्षकनिष्ठं कार्यम् अस्ति तथा अधिगमः छात्रनिष्ठम् कार्यम् अस्ति । “यावज्जीवम्
अधीते विप्रः” इत्युक्तिः अध्ययनं निरन्तरं (शिक्षकस्य अपि) चलेत् इति आशयं प्रकटयति किल ! तर्हि कथं
शिक्षकनिष्ठं कार्यम् अध्ययनं नास्ति ?
इति चेत् उच्यते - शिक्षकस्य प्रधानं कार्यं शिक्षणम् इत्यभिप्रायः, न तु
शिक्षकस्य केवलम् शिक्षणमात्रं कार्यं भवति इति ।
अतः अध्ययनं छात्रनिष्ठं कार्यं इति कथनं न दोषाय ।
आधुनिकशिक्षापद्धतिः
अधिगमस्य कृते प्राधान्यं ददाति । अधिगमानुकूलशिक्षणं भवेत् इति एतस्य तात्पर्यम्,
न तु शिक्षणानुकूलः अधिगमः इति । इत्युक्ते छात्रः अधिगमेन अनुभूतिं सम्पादयेत् ।
छात्रः केवलं पुस्तकीयं ज्ञानं प्राप्नुयात् इति शिक्षायाः उद्देशः साम्प्रतं
नास्ति । पुस्तकीयम् अपि ज्ञानम् अनुभवबलेन दृढतां प्राप्नुयात्[8]
। तथा पाठ्यचर्या अपि भवेत् । शिक्षकस्य शिक्षणकार्यम् एतदनुगुणं भवेत् ।
इत्युक्ते छात्रः पुस्तकीयज्ञानस्य अनुभवं यथा प्राप्नुयात् तथा पाठ्यचर्यायाः कार्यान्वयनं
शिक्षकः कुर्यात् । इत्थम् छात्रस्य अधिगमः शिक्षणेन संवर्धितः भवति ।
१.७ छात्रः
छत्रवद्
अध्यापकस्य दोषान् आच्छादयति इति छात्रः । छत्रं गुरोः वैगुण्याच्छादनं शीलमस्य
इति छात्रः । “छत्रादिभ्यो
णः [9]
(४.४.६२)” इति सूत्रेण पूर्वोक्ते अर्थे इदं पदं निष्पद्यते ।
काकचेष्टा बकध्यानं श्वाननिद्रास्तथैव च।
अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणम् ॥
प्रत्येकं छात्रस्य स्वाभाविकी प्रतिभा भवति । सा प्रतिभा आविष्करणीया,
संरक्षणीया, प्रोत्साहनीया, विकासनीया च ।
राष्ट्रियशिक्षानीतिः-
२०१९, पृ.सं. १०३
Every
Student has innate talents, which must be discovered, nurtured, fostered,
and developed.
National Educational Policy 2019(Draft) Page No. 103
|
इति विद्यार्थिलक्षणं
प्रसिद्धम् अस्ति ।
सुखार्थिनो कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् ।
सुखार्थी चेत् त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत् त्यजेत्सुखम्[10]
॥
इति इदं पद्यं परिश्रमेण विद्या अध्येतव्या इत्याशयं
प्रकटयति ।
एवं चेदपि
आधुनिकसमाजे छात्रः ईदृशः भवेत्, ईदृशं कार्यं कुर्यात् इत्याद्यपेक्षाम् अकृत्वा
कीदृशम् अपि छात्रं कथं शिक्षितं कुर्याम इति विषये विचिन्त्य शिक्षकैः
प्रवर्तनीयम् इत्यत्र बलं दीयते । इत्युक्ते छात्रकेन्द्रितशिक्षा साम्प्रतं
प्रवर्तते ।
छात्रकेन्द्रितशिक्षायां
छात्रस्य सर्वाङ्गिकविकासाय शिक्षायाः व्यवस्था कल्प्यते, न तु मूल्याङ्कनमाध्यमेन
विभिन्नस्तरेषु छात्राणां विभाजनं कृत्वा प्रमाणपत्रं दातुम् । छात्रस्य मस्तिष्के
ज्ञानस्य आरोपणं शिक्षायाः लक्ष्यं नास्ति । छात्रस्य अभिरुच्यनुगुणं तस्य
सामर्थ्यस्य व्यक्तित्वस्य च विकासाय परिवेशस्य निर्माणम् शिक्षायाः उद्देश्यमस्ति
। यतो हि छात्रः मूर्खः नास्ति, सः असीमसामर्थ्यस्य खनिः अस्ति । तस्य सामर्थ्यस्य परिचयप्रदानम् एव शिक्षायाः
कार्यम् अस्ति । अतः छात्रं केन्द्रीकृत्य तस्य इच्छां सामर्थ्यं च अवलम्ब्य
शिक्षादानार्थम् विधयः, उपकरणानि, सम्प्रेषणम्, मूल्याङ्कनम् इत्येतानि सर्वाणि
संयोज्यन्ते ।
१.८
शिक्षणाधिगमप्रक्रिया
कक्ष्याशिक्षणे
अध्यापकः शिक्षणाख्यं कार्यं निर्वर्तयति । छात्रः अधिगमाख्यं कार्यं करोति ।
एतयोः द्वयोः शिक्षणाधिगमयोः योगः(शिक्षण्म् + अधिगमः ≠
शिक्षणाधिगमप्रक्रिया) एव शिक्षणाधिगमप्रक्रिया इति न मन्तव्यम् । शिक्षकः
शिक्षणमात्रं कार्यं न करोति, छात्रश्च अधिगमाख्यं कार्यमात्रं न करोति ।
तावन्मात्रं चेत् विद्यालयेषु सर्वत्र शिक्षकाणां नियोजनं कृत्वा तदीयवेतनार्थं
बहुधनं[11]
व्ययीकर्तव्यम् इति न भवति स्म । ततः अपि अधिकं किञ्चित् कक्ष्यायां भवति इत्यतः
शिक्षकाणां नियुक्तिः क्रियते ।
शिक्षकस्य
अभावेऽपि सङ्गणकस्य माध्यमेन वा, दूरदर्शनस्य माध्यमेन वा, तदितरमाध्यमेन वा
शिक्षा दातुं शक्यते । एतादृशी शिक्षाव्यवस्था लोके अस्त्येव । यथा
मुक्तविश्वविद्यालयीयशिक्षा, दूरस्थशिक्षा, पत्राचारशिक्षा, दूरदर्शनमाध्यमेन
अनौपचारिकी शिक्षा, अन्तर्जालस्य माध्यमेन MOOCs इत्याख्या शिक्षा चेति बहुविधाः व्यवस्थाः सन्ति । सर्वत्र बहवः गुणाः सन्ति
। किन्तु एतासु एकापि व्यवस्था
कक्ष्याशिक्षणसमा नास्ति । किमर्थम्
इत्युक्ते कक्ष्यायां शिक्षकाख्यः जीवन् मानवः अस्ति ।
सः छात्रस्य
संवेदनाः अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
रुचिम् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
सामर्थ्यम् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
मनोदशाम् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
व्यवहारम् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
क्रमिकविकासम् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
गुणान् अवगच्छति ।
सः छात्रस्य
वैकल्यानि अवगच्छति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः बोधनविधिं परिवर्तयितुम् अर्हति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः उपकरणं परिवर्तयितुम् अर्हति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः बोधनशैलीं परिवर्तयितुम् अर्हति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः बोधनव्यूहं परिवर्तयितुम् अर्हति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः क्रियाकलापं परिवर्तयितुम् अर्हति ।
पूर्वोक्तस्थित्यनुगुणं
सः कक्ष्यानिर्वहणे परिवर्तनं नावीन्यं वा आनीय छात्रविकासानुकूलतया समग्रं
परिवर्तनम् अनेतुम् अर्हति । अतः कक्ष्यायां जायमाना शिक्षणाधिगमप्रक्रिया,
सक्रियस्य छात्रहितम् इच्छतः शिक्षकस्य कारणतः महत्वपूर्णा भवति ।
तैत्तिरीयोपनिषत्
शिक्षणाधिगमप्रक्रियां एवं वर्णयति -
“अथ
अधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् । अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः ।
प्रवचनं सन्धानम् । इत्यधिविद्यम् ।” तैत्तिरीयशिक्षावल्ली
२/२
शिक्षणाधिगमप्रक्रियायां
शिक्षकः छात्रः पाठ्यचर्या(विषयः) शिक्षणम् (प्रवचनम्) चेति चत्वारि अङ्गानि भवन्ति
। पूर्वं शिक्षाक्षेत्रे पाश्चात्यसरणिम् आश्रित्य शिक्षा द्विध्रुवीयप्रक्रिया
इत्युच्यते स्म । पश्चात् शिक्षा
त्रिध्रुवीयप्रक्रिया वर्तते इति वक्तुम् आरब्धवन्तः यत्र तृतीयविषयत्वेन
पाठ्यविषयं योजितवन्तः । किन्तु भारतीयचिन्तनसरणिः तैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षायाः
आचार्यः, अन्तेवासी, विद्या, प्रवचनम् चेति चतुर्ध्रुवीयप्रक्रियां प्रतिपादयति ।
तत्रापि प्रवचनं कथं स्यात् इति
साम्प्रतं विचारयामः । अत्र कक्ष्यायां अध्यापनं प्रवचनम् इति वदामः । एतत्
प्रवचनं एकमुखि न भवेत् । आदानप्रदानात्मकं भवेत् । इत्युक्ते शिक्षकः निरन्तरं
वदन् एव भवति, छात्राश्च शृण्वन्तः एव भवन्ति इति न भवेत् । एतस्मिन् विषये
राष्ट्रियपाठ्यचर्यायाः रूपरेखायां(२००५)
इत्थं उक्तम् – विद्यालयबाह्येन जीवनेन सह ज्ञानस्य सम्बन्धकल्पनम् (मार्गदर्शकसिद्धान्तेषु
प्रथमः सिद्धान्तः[12]) इति । एवमेव
तत्रैव द्वितीयाध्यायस्य अरम्भे[13]
साम्प्रतिक-अध्यापनप्रक्रियायाः दोषं परिमार्जयितुम् इत्थं निर्देशः दत्तः – बालानां ध्वनेः अनुभवस्य च
अभिव्यक्त्यर्थं कक्ष्यायाम् अवसरः न लभ्यते । प्रायः कक्ष्यायां शिक्षकस्य एव
ध्वनिः श्रूयते । शिक्षकस्य प्रश्नस्य समाधानं केवलं दातुं अथवा शिक्षकोक्तविषयस्य
आवर्तनं कर्तुं छात्राः मुखम् उद्घाटयन्ति । कक्ष्यायां किमपि कार्यं कृत्वा
अनुभवं प्राप्तुम् अवसरः नास्ति । किमपि कार्यं आरब्धुं तेषाम् अवसरः नास्ति ।
पुस्तकीयस्य ज्ञानस्य आवर्तनक्षमतायाः विकासः न आवश्यकः । ते पाठ्यचर्यया स्वयं
स्वीयं सामर्थ्यम् अभिज्ञातुं समर्थाः भवेयुः,
स्वस्य ज्ञानप्राप्तिविषयकम् औत्सुक्यं वर्धयितुं शक्नुयुः, स्वयं कार्यं
कर्तुं शक्नुयुः, प्रश्नं प्रष्टुं, मूल्याङ्कनं कर्तुं, परीक्षितुं च शक्नुयुः,
स्वीयानुभवानां विद्यालयीयैः अनुभवैः सह सम्बद्धुं शक्नुयुः च इति ।
१.९
प्रशिक्षकः
यः प्रशिक्षणं
ददाति सः प्रशिक्षकः । प्रशिक्षणं नाम कौशलस्य प्राप्तिः । कौशलम् अभ्यासेन
प्राप्यते । अभ्यासः इत्युक्ते आवृत्तिः[14]
। एकस्य कार्यस्य नियमितरूपेण बहुवारम् आवृत्तिः क्रियते चेत् कौशलं सम्पादितं
भवति । यथा – सीवनयन्त्रचालनम्, यानचालनम्, भाषणम्, लेखनम्, इत्यादि । प्रशिक्षकः एतादृशस्य कौशलस्य
सम्पादनाय साहाय्यम् आचरति । किं कौशलं कथं सम्पादनीयम् इति बोधयति । कौशलस्य
प्राप्त्यर्थं ध्यातव्यान् अंशान् ज्ञापयति । कौशलानां सम्पादनाय अपेक्षितं
परिवेशं कल्पयति । कौशलसम्पादने
विद्यमानान् बाधान् निवारयति । कौशलस्य आदर्शप्रस्तुतिं करोति । काले काले
मूल्याङ्कनं कृत्वा उचितां प्रतिपुष्टिं ददाति ।
१.१० कौशलम्
एकजातीयकस्य(एकस्य
एव) कार्यस्य बहुवारं श्रद्धया आवृत्तिं कुर्मः चेत् तत् कार्यं अल्पकाले
अधिकगुणवत्तापूर्णतया अल्पश्रमेण अनवधानेनापि सम्पादयितुं शक्नुमः । इत्थं
कार्यस्य अयं गुणः एव कौशलम् इत्युच्यते । यथा सैकल् चालनम्, सीवनयन्त्रचालनम्,
शिल्पकलानिर्माणम् . . . .
चित्रम् -1 चित्रम् - 2 चित्रम् -3
सैकल्-चालनम् सीवनयन्त्रचालनम् शिल्पकलानिर्माणम्
द्विचक्रिकाचालनं
वयं जानीमः । प्रथमप्रयासे एव वयं तत् लीलया चालयितुं न शक्नुमः । क्रमशः बहुवारम्
अभ्यासं कुर्मः चेत् चालनकौशलं सम्पादयितुं शक्नुमः । पश्चात् इतोऽपि प्रयासं
कुर्मः चेत् मार्गे अन्येषां यानानां गमनागमनं पश्यन्तः चालयितुं शक्नुमः । क्रमशः
मार्गमुभयतः विद्यमानां प्रकृतिम् आस्वादयन्तः चालयितुं शक्नुमः । अकस्मात् कापि
आपत् सम्मुखीभवति चेदपि झटिति यानं नियन्त्रयितुं प्रभवामः । आरम्भे केवलं पेडल्
इत्यस्य उपरि एव दत्तदृष्टयः आस्म चेदपि कालान्तरे अभ्यासवशात् विना
श्रमं/उद्वेगं/तन्यतां/भयं द्विचक्रिकां चालयामः । एतत् कौशलं इत्युच्यते ।
१.११ पाठ्यचर्या
छात्रस्य सर्वाङ्गिकं विकासम् उपलक्ष्य विद्यालये
विद्यालयाद् बहिः च अनुष्ठीयमानं सर्वमपि कार्यं आहत्य पाठ्यचर्या इति उच्यते ।
विद्यालये प्रातः प्रार्थनायाः आरभ्य सायं क्रीडासमाप्तिपर्यन्तं बहुविधानि
कार्याणि सम्पाद्यन्ते । यथा – कक्ष्यायाम् अध्ययनम्, प्रयोगशालायां प्रयोगकरणम्,
वाचनालये पत्रिकादीनां पठनम्, ग्रन्थालये गभीराध्ययनम्, सभाङ्गणे
कार्यक्रमवीक्षणम् सञ्चालनञ्च, उद्यानस्य निर्माणम् विकासश्च, क्रीडाङ्गणे
विविधानां क्रीडानां क्रीडनम्, व्यायामशालायाम् योगासन-प्राणायाम-ध्यानादीनाम्
अनुष्ठानम्, विद्यालयस्य विभिन्नस्थानेषु शिक्षकैः दत्तानां विभिन्नानां
परियोजनानां[15] सम्पादनम्, एन्.सि.सि. इत्यादिषु भागग्रहणम्,
शैक्षिकभ्रमणम्, विभिन्नासु स्पर्धासु भागग्रहणम् इत्यादीनि ।
उपसंहारः
अस्मिन् अध्याये शिक्षायाः तात्पर्यं,
प्रकारान्, उद्देश्यानि च चर्चितवन्तः स्मः । शिक्षासम्बद्धान् अन्यान् शिक्षकः,
छात्रः, अधिगमः, शिक्षणम्, इत्यादीन् बहून् अपेक्षितान् अंशान् विचारार्थं
स्वीकृतवन्तः स्मः । शिक्षासम्बद्धाः इतोऽपि बहवः विषयाः सन्त्येव येषां विषये
अस्मिन् प्रसङ्गे चिन्तनं न अपेक्षितम् अस्ति । अतः तेषाः विषये भिन्नप्रसङ्गे
चर्चां करिष्यामः । अन्ते पाठ्यचर्या इति
एकः बिन्दुः अग्रिमाध्यायसम्बद्धः सङ्गत्यर्थं सारल्येन अत्र चर्चितः ।
अध्यायसारः
शिक्षा
विद्यायाः प्राप्तिः शिक्षा इत्युच्यते ।
शिक्षा मानवस्य
सर्वाङ्गिकं विकासं करोति ।
औपचारिकशिक्षा
विद्यालयेषु
नियमितरूपेण या शिक्षा दीयते तस्याः शिक्षायाः नाम औपचारिकी शिक्षा इति ।
अनौपचारिकशिक्षा
विद्यालयाद् बहिः प्राप्यमाणा शिक्षा अनौपचारिकी शिक्षा
इत्युच्यते ।
निरौपचारिकशिक्षा
किञ्चित् औपचारिकता किञ्चित् अनौपचारिकता च यत्र भवति सा शिक्षा निरौपचारिकी
शिक्षा इत्युच्यते ।
शिक्षायाः उद्देश्यानि
शिक्षायाः सामान्यानि उद्देश्यानि अधोलिखितानि सन्ति -
शारीरिकविकासः,
ज्ञानप्राप्तिः, सांस्कृतिकः विकासः, चारित्रिकविकासः, सन्तुलितविकासः, जीविकोपार्जनम्, वातावरणेन सह सामञ्जस्यसम्पादनम्,
आध्यात्मिकविकासः, परिपूर्णजीवनयापनम्, नैतिकविकासः चेति ।
शिक्षणम्
शिक्षणं छात्राध्यापकयोः मध्ये जायमाना अन्तःक्रियात्मिका
सजीवा प्रक्रिया भवति । शिक्षणेन केवलं
बालकस्य ज्ञानात्मकस्य पक्षस्य एव विकासः न, अपि तु भावात्मकस्य पक्षस्य क्रियात्मकपक्षस्य च विकासः
भवति ।
शिक्षकः
छात्रस्य अज्ञानं दूरीकृत्य सर्वतोमुखविकासाय तं यः बोधयति
सः शिक्षकः इत्युच्यते ।
अधिगमः
अधिगमशब्दस्य अध्ययनम् इत्यभिप्रायः शिक्षाशास्त्रे अस्ति
। यथा शिक्षणम् शिक्षकनिष्ठं कार्यम्
अस्ति तथा अधिगमः छात्रनिष्ठम् कार्यम् अस्ति ।
छात्रः
आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः केन्द्रीयं तत्त्वं छात्रः अस्ति ।
अधिगमस्य इत्युक्ते अध्ययनस्य कर्ता छात्रः इत्युच्यते ।
शिक्षणाधिगमप्रक्रिया
कक्ष्यायां जायमाना शिक्षणाधिगमप्रक्रिया छात्रस्य
सर्वतोमुखविकासाय भवति ।
प्रशिक्षकः
प्रशिक्षणेन कौशलस्य सम्पादनं भवति । यः प्रशिक्षणं ददाति
सः प्रशिक्षकः ।
कौशलम्
एकस्य एव कार्यस्य बहुवारं श्रद्धया आवृत्तिं कुर्मः चेत्
तत् कार्यम् अल्पकाले अधिकगुणवत्तापूर्णतया अल्पश्रमेण सम्पादयितुं शक्नुमः ।
इत्थं कार्यस्य अयं गुणः एव कौशलम् इत्युच्यते ।
पाठ्यचर्या
छात्रस्य
सर्वाङ्गिकं विकासम् उपलक्ष्य विद्यालये विद्यालयाद् बहिः च अनुष्ठीयमानं सर्वमपि
कार्यं आहत्य पाठ्यचर्या इति उच्यते ।
उपयुक्तप्रश्नाः
१.
के शिक्षिताः
इत्युच्यन्ते ?
२.
आधुनिकशिक्षाव्यवस्थानुगुणम् उत्तमशिक्षकस्य गुणाः के भवितुम् अर्हन्ति ?
३.
संस्कृतवाङ्मये
उक्तानि छात्रलक्षणानि सङ्गृह्णीत ।
४.
अनौपचारिकशिक्षया
मानवस्य व्यवहारः कथं परिवर्तते ? विशदीकुरुत ।
५. MOOCs इत्याद्याः निरौपचारिकशिक्षायाः अत्याधुनिकप्रकाराः
शिक्षाक्षेत्रे शिक्षार्थिनां कीदृशं सौविध्यं कल्पयन्ति इति विवेचयत ।
शिक्षा नाम
तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य
प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्,
अत
एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे
उक्तं,
यथा
—
'अथ
शिक्षां व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः,
मात्रा,
बलम्,
साम,
सन्तान
इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥'
तत्र
वर्णोऽकारादिः,
स्वरोदात्तादिः,
मात्रा
ह्रस्वादिः,
बलं
स्थानप्रयत्नौ,
साम
निषादादिः,
सन्तानो
विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।
यथा
वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं ब्राह्मणग्रन्थाः
उपयुज्यन्ते,
तथैवोच्चारणप्रयोजनेन
शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां
निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन्
विषये उपदिशति । सायणस्य
ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -
'स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो
यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति'
इति ।
Universal Declaration of Human
Rights 1948
Article 26
1. Everyone has the right to
education. Education shall be free, at least in the elementary and fundamental
stages. Elementary education shall be compulsory. Technical and professional
education shall be made generally available and higher education shall be
equally accessible to all on the basis of merit.
2. Education shall be directed to
the full development of the human personality and to the strengthening of
respect for human rights and fundamental freedoms. It shall promote
understanding, tolerance and friendship among all nations, racial or religious
groups, and shall further the activities of the United Nations for the
maintenance of peace.
[4] समाज में मिलने वाली अनौपचारिक शिक्षा,
विद्यार्थी में अपना ज्ञान स्वयं सृजित करने की स्वाभाविक क्षमता को विकसित करती
है । जिस से विद्यार्थी में अपने आस पास के सामाजिक एवं भौतिक वातावरण से और
विभिन्न कार्यों से जुडने की क्षमता बढती है ।
राष्ट्रीय
पाठ्यचर्या की रूपरेखा 2005 पृष्ठसंख्या १५
[5] क.
शिक्षा का अधिकार – राज्य, छह वर्ष से चौदह वर्ष तक की आयु वाले सभीबालकों के लिए
निश्शुल्क और अनिवार्य शिक्षा देने का ऐसी रीती में, जो राज्य विधि द्वारा अवधारित
करे, उपबन्ध करेगा ।
[6] “जिन मार्गदरशक सिद्धान्तो की पहले चर्चा की गई
है वे सामाजिक मूल्यों को परिप्रेक्ष्य प्रदान करते हैं, जिसमें हम अपने शैक्षिक
उद्देश्यों को रख सकते हैं । पहला है लोकतन्त्र, समानता, न्याय, स्वतन्त्रता,
परोपकार, धर्मनिरपेक्षता, मानवीय गरिमा व अधिकार तथा दूसरे के प्रति आदर जैसे
मूल्यों के प्रति प्रतिबद्धता । शिक्षा का उद्देश्य कारण और समझ पर आधारित इन्हीं
मूल्यों के प्रति प्रतिबद्धता का निर्माण
करना होना चाहिए ।“
राष्ट्रीय पाठ्यचर्या
की रूपरेखा २००५, पृष्ठसंख्या १२
[7] श्रीवैखानसगृह्यसूत्रम्
- भागः १
[8] The curriculum must
enable children to find their voices, nurture their curiosity—to do things, to
ask questions and to pursue investigations, sharing and integrating their
experiences with school knowledge rather than their ability to reproduce
textual knowledge. NCF(2005)
[9] शब्दार्थकौस्तुभः पुटसंख्या १०९२
[11] भारते केन्द्रीयसर्वकारेण शिक्षार्थं व्ययीक्रियमाणः
धनराशिः ९९१०० कोटिरूप्यकणि । केवलं माध्यमिकविद्यालयेषु एव २१,२७,००० शिक्षकाः
कार्यं कुर्वन्ति इति २०१२ वर्षस्य सर्वेक्षणेन ज्ञायते इति विकिपीडिया कथयति ।
[12] Connecting knowledge to life outside the school. NCF(2005)
[13] Children’s voices and experiences do not
find expression in the classroom. Often the only voice heard is that of the teacher. When children speak,
they are usually only answering the teacher’s questions or repeating the
teacher’s words. They rarely do things, nor do they have opportunities to take
initiative. The curriculum must enable children to find their voices, nurture
their curiosity—to do things, to ask questions and to pursue investigations,
sharing and integrating their experiences with school knowledge—rather than
their ability to reproduce textual knowledge. NCF(2005)
[14] “आवृत्तिरसकृदुपदेशात्” ब्रह्मसूत्रम् (४.१.१)
v India has had a long and illustrious
history of holistic education. The aim of education in ancient India was not
just the acquisition of knowledge, as preparation for life in this world or for
life beyond schooling, but for complete realisation and liberation of the self.
National Policy of Education (Draft) 2019 Page No. 25
Ø None of this will be possible without
passionate and committed school teachers and faculty in higher education
institutions who will take charge of transforming the education system as
envisioned in this Policy. For this, they also need to be adequately prepared.
Teacher preparation, orientation and training will, therefore, move into the
higher education sector, into multidisciplinary environments available at
universities. The contributions of teachers to all aspects of improving the
education system, through teaching, research, institution building, student
empowerment and such other aspects will be recognised.
National Policy of
Education (Draft) 2019 Page No.31
|
ü
LEARNING PRINCIPLES
The four pillars of education
1.
Learning to know
2.
Learning to do
From skill to competence
The ‘dematerialization’ of work and the rise
of the service sector
Work in the informal economy
3.
Learning to live
together, learning to live with others
Discovering others
Working towards common objectives
4.
Learning to be
|
