राजनीतिशास्त्रम् (Political Science) Compendium on Basis of contemporary disciplines in Sanskrit

 

राजनीतिशास्त्रम् (Political Science)

 

उपोद्घातः

स्वस्थं सामाजिकं जीवनं यापयितुं दण्डनीतिः अत्यन्तम् आवश्यकी । अत एव भारतीयाः शास्त्रकाराः इत्थम् अभिप्रयन्ति –

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वाः दण्ड एवाभिरक्षति ।

दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ महाभारतम् शान्तिपर्व १५/२

दण्डनीतिर्यदा सम्यङ् नेतारमधितिष्ठति ।

तदा विद्याविदः शेषाः विद्याः सम्यगुपासते ॥ कामन्दकीयनीतिसारः

 

जगतितले अनादिकालादारभ्य राज्यशासनव्यवस्थायाः उत्तरदायित्वं राजवंशीयानाम् आसीत् । किन्तु प्रायः उपद्विशताद् वर्षेभ्यः शासकस्थानं राजातिरिक्तेन जनेन अलङ्कर्तुं शक्यते इति स्थितिः समुत्पन्ना । विशिष्य लोकतन्त्रं राजतन्त्रस्य स्थाने समागतम् । लोकतन्त्रे अपि केषाञ्चिदेव उच्चवर्गीयाणां हस्ते अधिकारः भवति, येन श्रमजीविनां श्रमस्य दुर्लाभं एते सम्प्राप्य श्रमजीविनः शोषयन्ति इति मन्वानाः तदीयहस्ते राज्याधिकारः भवेत् इति चिन्तनस्य फलत्वेन साम्यवादिराजनीतिः व्यवहारपथे आगता । क्रमेण सामाजिकासमतायाः निर्मूलनाय समाजवादिचिन्तनं क्वचित् प्राधान्यम् अवाप्य समाजवादिराजनीतिः व्यवहारपथे आगता । क्वचित् केचन उत्साहिनः जनानुरागितया नेतृत्वं सम्पाद्य क्रमशः स्वहस्ते अधिकारावाप्तेः परं तमेव अधिकारं त्यक्तुम् अनिच्छुकाः अधिनायकवादिचिन्तनेन राज्यं शासितुम् आरभन्त । एतस्य अधिनायकवादिराजनीतिरिति(Autocracy) नाम । जगतः केषुचित् देशेषु अधुनापि राजवंशीयाः एव शासति । क्वचित् सैन्यशासनं प्रचलति । यथा पाकिस्थानम्, ब्रह्मदेशः इत्यादिषु देशेषु वर्तते ।  इत्थं शासनं विभिन्नरूपेण क्रियमाणं अन्यान्यनियमैः समाविष्टं वर्तते एव । तत्र केचन नियमाः सार्वकालिकाः, सार्वभौमिकाश्च ये वर्तन्ते ते निष्पक्षपातं अनुपालनीयाः इति समेषां अपेक्षा भवति । शासनस्य प्रकारः यः कोऽपि वा भवतु , सार्वकालिकाः सार्वभौमिकाश्च नियमाः निष्पक्षपातं पाल्यन्ते चेत् समेषां हितं भवति इत्यत्र नास्ति सन्देहः, येन समाजः स्वस्थः शान्तिपूर्णः समृद्धः च भवति । एतन्मनसि निधाय भारतीयाः मनीषिणः एतादृशान् सार्वकालिकान् सार्वभौमिकान् च नियमान् समग्रराज्यस्य हिताय “दण्डनीतिः” इति नाम्ना प्रत्यपीपदन् ।  एषा दण्डनीतिः भारते विधिशास्त्ररूपेण राजनीतिशास्त्ररूपेण प्रशासनप्रबन्धनशास्त्ररूपेण च साम्प्रतं आधुनिकरीत्या अध्याप्यते ।

प्रकृतं राजनीतिशास्त्रम्(Political Science) इति नाम्ना समग्रे देशे विश्वविद्यालयेषु अध्याप्यमानः विषयः विभिन्नानां राजनीतिशास्त्रनिपुणानां चिन्तकानां चिन्तनैः प्रफुल्लितः अस्त्येव यत्र प्राचीनभारतीयमनीषिणां चिन्तनं आदर्शरूपेण न स्वीकृतमिव दृश्यते । यद्यपि एम्.डि.विश्वविद्यालयसदृशैः कैश्चित् विश्वविद्यालयैः स्वीयविश्वविद्यालयस्य राजनीतिशास्त्रस्य पाठ्यक्रमे प्राचीनभारतीयमनीषिणां केषाञ्चित् विचाराः स्वीकृताः, तथापि राज्यसमृद्धये स्वास्थ्याय जगद्धिताय च बहूनां प्राचीनभारतीयमनीषिणां विचाराः इतोऽपि प्राचुर्येण स्वीकर्तुं शक्याः सन्ति इति निरूपणाय अयं लेखः प्रवृत्तः ।

उद्देश्यानि

१.    राजनीतिशास्त्रम् आधुनिकविश्वविद्यालयेषु अध्याप्यमानं भारतीयवाङ्मयेन अनुक्तं नास्ति इति निरूपणम्

२.    संस्कृतवाङ्मये आधुनिकराजनीतिशास्त्रसम्बद्धतया किमुक्तमस्ति इत्यस्य प्रकाशनम् ।

३.    संस्कृतवाङ्मये राजनीतिविषये अत्यन्तम् उदात्तं चिन्तनं विहितमस्ति इति प्रतिपादनम् ।

४.    आधुनिकराजनीतिः संस्कृतवाङ्मयात् सत्पथविन्यासिनी भवितुमर्हतीति निरूपणम् ।

५.    स्वस्थसमाजस्य निर्माणाय समृद्धये संरक्षणाय, आत्यन्तिकाभ्युदयाय च आधुनिकराजनीतिशास्त्रस्य आधारत्वेन संस्कृतवाङ्मये भूरिशः विचाराः प्राप्यन्ते इत्यस्य प्रमाणीकरणम्।

संस्कृतशिक्षायाः उपरि अस्मदवधानक्षेत्रस्य प्रभावः –

अस्माकम् अवधानक्षेत्रमिदमस्ति -  समकालिकविषयाणाम् आधारत्वेन संस्कृतम्(Basis of contemporary disciplines in Sanskrit).इति । अतः संस्कृतवाङ्मये समकालिकविषयाणाम् आधारत्वेन भूरिशः विचाराः प्राप्यन्ते इति लोकः अवगच्छति चेत् तदध्येतुं प्रवर्तते इति प्रधानं प्रयोजनम् अस्ति । तदा संस्कृताध्येतॄणां संख्यावृद्ध्या नैकेषु आयामेषु संस्कृतशिक्षा प्रभाविता भवति । उद्योगावसराणां वर्धनेन सह बहोः कालात् उपेक्षितस्य ज्ञानराशेः कवाटः उद्घाट्यते येन च असीमप्रयोजनं मानवसन्तत्या प्राप्स्यते ।

 

प्रतिज्ञाविधिः

अस्मिन् लेखे  आधुनिकस्य Political Science इत्यस्य विषयस्य बोधनाय संस्कृतवाङ्मयं कथं आधारत्वेन उपकुरुते इति निरूपणाय दिङ्मात्रेण अधोलिखितानां केषाञ्चित् ग्रन्थानां केचन श्लोकाः अत्र विवरीताः ।

o   चाणक्यनीतिः

o   मनुस्मृतिः

o   अर्थशास्त्रम्

o   विदुरनीतिः

o   कामन्दकीयनीतिसारः

o   शुक्रनीतिः

o   रामायणम्

 

 

चाणक्यनीतिः

 

अरिमर्दनम्

         देशस्य शत्रवः राजनेतॄभिः सम्मुखीकर्तव्याः भवन्ति । एवमेव राजनीतौ अरयः सामान्यतः विरुद्धदलीयाः अपि भवन्ति इत्यतः तैः सह अपि योद्धव्यं भवति । तदा कीदृशेन शत्रुणा सह कथं योद्धव्यम् इति चाणक्यनीतिः इत्थम् उपदिशति -

अनुलोमेन बलिनं प्रतिलोमेन दुर्जनम् ।

आत्मतुल्यबलं शत्रुं विनयेन बलेन च ॥ ७/१०

          शत्रुः बलवान् अस्ति चेत् तदनुकूलव्यवहारं कृत्वा तस्य पराजयः साधनीयः ।  शत्रुः दुष्टः अस्ति चेत् प्रतिकूलव्यवहारेण तस्य निग्रहः कर्तव्यः ।  तुल्यबलः अस्ति चेत् विनयेन जेतुं यतनीयम् अथवा बलं प्रदर्श्य जेतव्यः ।

जघन्यो यवनश्रेष्ठश्चाण्डालादपि दुर्मतिः

चाण्डालानां सहस्रे च सूरिभिस्तत्वदर्शिभिः ।

एको हि यवनः प्रोक्तो न नीचो यवनात्परः ॥८/५

          तत्वदर्शिनः विद्वांसः वदन्ति यत् सहस्रचाण्डालसमः भवति एकः यवनः ।  यवनात् नीचः अन्यः नास्ति एव इति ।  इदं याथार्थ्यं जगति सर्वत्र तदा तदा प्रमाणितं भवति । किन्तु सूक्ष्मदृक् चाणक्यः आरम्भकाले एव एतद् अभिज्ञातवान् आसीत् इति विशेषः ।

 

असन्तुष्टा द्विजा नष्टा सन्तुष्टाश्च महीभृतः ।

सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाङ्गनाः ॥ ८/१८

असन्तुष्टः द्विजः कदापि न भवेत् । सः असन्तुष्टः भवति चेत् नश्यति । एवमेव राजा कदापि सन्तुष्टः न भवेत् । सन्तुष्टः भवति चेत् राज्यरथः न चलति, राज्यविस्तारः च न भवति । सन्तोषेण अक्रियत्वमापद्यते इत्यतः परैराक्रान्तं च भवति राज्यम् । गणिका लज्जावती भवति चेत् तस्याः वाणिज्यं न चलति । कुलाङ्गनाः निर्लज्जाश्चेत् परपुरुषभुक्ताः सत्यः कुलाङ्गनत्वात् भष्टाः भवन्ति ।

अत्र वस्तुतः साम्राज्यस्य विस्ताराय यथा पूर्वं अश्वमेधादियागान् कुर्वन्ति स्म ।

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥३/२०

          राजनैतिकदलेषु दलस्य सिद्धान्तानुगुणं विकासमवाप्तुं दलविरोधिनां अस्य सिद्धान्तस्य आधारेण निष्कासनं क्रियमाणं सर्वत्र दृश्यते ।

 

विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।

भण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान् प्रबोधयेत् ॥ ९/६

          अत्र सेवकः, भण्डारी, प्रतिहारी चेति त्रयः दण्डनीत्यनुगुणं प्रशासकेन अवश्यं प्रबोधनीयाः इति स्पष्टम् । विद्यार्थी पान्थः क्षुधार्तः भयकातरश्च आहत्य सामान्यतया राज्यस्य अभ्युदयाय वा शान्त्यै वा पुण्याय वा प्रबोधनीयाः स्युः ।

अहिं नृपं च शार्दूलं  किटिं बालकं तथा  ।

परश्वानं च मूर्खञ्च सप्त सुप्तान् न बोधयेत् ॥९/७

एवमेव के न प्रबोधनीयाः इति अस्मिन् श्लोके वर्णितम् । प्रबोधनेन हानिः भवितुमर्हति इत्यतः एवं प्रोक्तम् इति भासते ।

 

निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।

विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥ ९/१०

मितभाषी विवेकी प्रियभाषी शासकः मृदुभाषणं करोति चेत्  कार्यं न सिध्यति इत्यतः उत्तरदायित्वनिर्वहणाय घटाटोपं/भीषणं कुर्यात् इति अत्र वर्णितम् ।

 

 

कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रम्

 

प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् ।

नात्मप्रैयं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥  कौ.अर्थ. १/१८

          राजा प्रजानां हितार्थं प्रजानां सुखार्थञ्च प्रवर्तेत इति अनेन पद्येन ज्ञायते । तस्य वैयक्तिकं अन्यत् सुखं वा हितं वा नास्त्येव इत्यभिप्रायः कौटिल्येन अत्र गृहीतः । साम्प्रतिकप्रधानमन्त्रीसदृशाः केचनैव शासकाः ईदृशाः अस्माभिः देशे साम्प्रतं द्रष्टुं शक्यन्ते । अतः एतस्य पद्यस्य तात्पर्यं समेषां शासकानां जीवने अवतरति चेत्  अर्थशास्त्रस्य सार्थक्यं सम्पद्यते ।

 

योगक्षेमसाधनो दण्डः तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ।

अलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धनी,

वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनी ।                            कौ.अर्थ. १/४

 

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन राजवृत्तिर्हि शासनम् ।

सुयुक्तयार्थार्जनं यत्र अर्थशास्त्रं तदुच्यते ॥

          लोकानां अभ्युदयनिश्रेयसयोरेव श्रुतिस्मृतीनां प्रवृत्तिः । अतः तदविरोधेन एव राजा प्रजापालनं करोति चेत् तत्सेत्स्यति ।

 

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपलालिताः

राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥

          पद्येऽस्मिन् राज्ञां कर्तव्यमनुक्त्वा प्रजानाम् आचरणं व्यवहारः कथं स्यादिति प्रोक्तम् । राजानः प्रजानां सदाचारं आद्रियन्ते विपरीतं चेत् प्रकुप्यन्ति । यत्नशीलाः एव प्रजाः राज्ञः प्रसन्नतां जनयितुमर्हन्ति इति इदं पद्यं वर्णयति ।

औरसानपि पुत्रान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।

समर्थान् सम्प्रगृह्यन्ति परानपि नराधिपाः ॥ (II – 26-35,36)

          अहितं जनयन्ति चेत् स्वपुत्राश्चेदपि राजानः त्यजन्ति । समर्थाः सन्ति चेत् राजानः तान् मानयन्ति, उच्चपदं प्रच्छन्ति इति इदं पद्यं वर्णयन्ति । अधुनातनराजनीतौ असमर्थाश्चेदपि आत्मजानेव उन्नतपदे प्रतिष्ठापयन्ति इति तु अनेन पद्येन निन्द्यते इति ज्ञायते ।

         

शुक्रनीतिः

 

राज्यवृक्षस्य नृपतिर्मूलं स्कन्धाश्च मन्त्रिणः ।

शाखाः सेनाधिपाः सेनाः पल्लवाः कुसुमानि च ॥

प्रजाः फलानि भूभागा बीजं भूमिः प्रकल्पिता ।  शु.नी. सा. ५/१२-१३

            राज्यस्य घटाकानि कथं परस्परं अविनाभावेन सम्बद्धानि इति पूर्वतने पद्ये समुपवर्णितम् । अत्र उच्चनीचभावः नास्ति । मिथः अन्योन्यसम्बन्धः वर्वर्ति । अयमेव भारतीयदण्डनीतिशास्त्रस्य महिमा वर्तते ।

अधर्मशीलो नृपतिर्यदा तं भीषयेज्जनः ।

धर्मशीलातिबलवद्रिपोराश्रयतः सदा ॥

गुणनीतिबलद्वेषी कुलभूतोऽप्यधार्मिकः ।

नृपो यदि भवेत्तं तु त्यजेद्राष्ट्रविनाशकम् ॥

          राजशासनं भारते कदापि प्रभुत्ववादिशासनमिव(Autocratic) नासीदेव । प्रजाः तादृशं अधार्मिकं नीतिविरुद्धं राजानं तत्पदात् अवतारयन्ति इति पूर्वतनपद्याभ्याम् उपवर्णितम् ।

 

तत्पदे तस्य कुलजं गुणयुक्तं पुरोहितः ।

प्रकृत्यनुमतिं कृत्वा स्थापयेद्राजगुप्तये ॥  शुक्रनी. २/२७४,७५

 

          राजपदे कीदृशः नियुज्येत इति इदं पद्यं वर्णयति । कुलजश्चेदपि गुणयुक्तः भवेदिति स्पष्टम् । तद्वंशीयः चेत् यः कोऽपि राजा भवितुं नार्हति इत्यपि अस्य अभिप्रायो भवति ।

 

विदुरनीतिः

 

यत्नेन स्वराष्ट्रं रक्षेत्

 

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।

स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने ॥ ७०॥

अस्माकं प्रतिवेशीराष्ट्रस्य स्थितिम् अवलोक्य अयं श्लोकः स्मर्यते । पाकिस्तानेन भारतस्य नाशाय विमर्दनाय सर्वविधः श्रमः क्रियमाणः अस्ति । किन्तु स्वस्य अभ्युदयाय किमपि न चिन्त्यते । राष्ट्रनेतृषु अस्य श्लोकस्य तात्पर्यानुगुणं प्रवृत्तिः भवति चेत् राजनीतिः/दण्डनीतिः सार्थिका भवति । एषा विदुरनीतिः न केवलं पाकिस्तानाय उपदेशात्मको वर्तते, अपि तु पाकिस्तानसदृशानां उत्तरकोरिया, टर्क, उक्रैन्, पालेस्टैन्, जोर्डान् इत्यादिदेशानां कृते अपि उपयोगाय भवति ।

 

अनीत्या राज्यनाशः

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान् स्वेन कर्मणा ।

वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥७१॥

          प्रशासकः अनीतिमान् चेत् राज्यनाशः कथं भवति इति पद्येऽस्मिन् वर्णितम् ।

चारचक्षुः भवेत् नृपः

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।

चारैः पश्यन्ति राजानः चक्षुभ्याम् इतरे जनाः ॥७२॥

          राज्ञः पुरस्तात् बहवो हि भृत्यादयः विनीताः इव आत्मानं प्रदर्शयन्ति । तावता ते सर्वेऽपि विनीताः भवन्ति, श्रद्धधानाः भवन्ति इति वा न तात्पर्यम् । अतः राजा वस्तुतः सर्वेषां परिजनानां विषये चारचक्षुः सन् अवगच्छेत् । तदानीमेव याथार्थ्यं ज्ञायते इति पद्यमिदम् आख्याति ।

         

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे ।

कृतमेवास्य जानन्ति  स वै पण्डित उच्यते ॥७६॥

          राज्ञा करिष्यमाणकर्मणः योजनां कोऽपि  पूर्वमेव न जानीयात् । येन हानिः भवितुमर्हति । कार्यसम्पादनात्परमेव ज्ञायेत । 

गूढमन्त्रः विजयते

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याभ्यन्तराश्च ये ।

स राजा सर्वतश्चक्षुः चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ ७७॥

शासकस्य विचारं आन्तरङ्गिकाः वा बाह्याः वा यथा न जानीयुः तथा सः मन्त्रणां करोति चेत् तस्य सम्पदः वृद्धिः जायते ।

मन्त्रविप्लवः

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च बध्यते ।

सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥७८॥

          मन्त्रणा या शासकेन क्रियते सा राज्यहिताय न भवति चेत् तया सा मन्त्रणा समग्रं राज्यमेव नाशयति इति इदं पद्यं वर्णयति ।

अविरोद्धा नश्यति

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलेशयानिव ।

राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥८०॥

          राज्ञः विरोधिनः अवश्यं भवेयुः । ते बाह्याः वा भवन्तु आन्तरङ्गिकाः वा भवन्तु ।  विरोधिनः भवन्ति चेदेव राजा शासकः सक्रियः सन् शासनकार्यं करोति । नो चेत् शयिताश्ववत् नश्यति  इति अयं श्लोकः आख्याति ।

भृत्यवात्सल्यम्

यस्मात् न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य ।

तस्मिन् भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥८४॥

 

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः ।

वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ आत्मैव हि सोनुकम्पः ॥८५॥

 

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा ।

ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सन् तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥८६॥

          भृत्यैः सह कथं वर्तितव्यम् ? इति शासकः जानीयात्, येन शासकस्य श्रेयः भवति इत्यादिविचाराः पूर्वोक्तेषु पद्येषु वर्तन्ते ।

दीनसेवया श्रेयः अश्नुते

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।

स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं श्रेयश्चानन्त्यमश्नुते ॥

          राजा दीनसेवाम् अवश्यं कुर्यात्, तेनैव राज्ञः आनन्त्यं श्रेयः भवति ।

करग्रहणम्

यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः ।

तद्वदर्थान् मनुष्येभ्यः आदद्यादविहिंसया ॥८८॥

          करग्रहणस्य पद्धतिविषये इतोऽपि उत्तमम् उदाहरणम् अन्यत् भवितुं नार्हति एव । अत्र वर्णिता पद्धतिः  करदातुः  क्लेषं न जनयति, करग्राहकस्य लक्ष्यं न न्यूनीकरोति ।

लोकरञ्जनम्

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।

प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥८९॥

         एतत् पद्यं उत्तररामचिरितस्य प्रथमाङ्के  विद्यमानः वसिष्ठसन्देशः समर्थयति । स च “युक्तः प्रजानाम् अनुरञ्जने स्याः, तस्माद्यशो यत्परमं धनं वः” इत्यस्ति । चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च प्रजारञ्जनं राज्ञा कर्तव्यं इति अस्य सारः ।

शठे शाठ्यं समाचरेत्

यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यः  तस्मिन् तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।

मायाचारो मायया वर्तितव्यः  साध्वाचारो साधुना प्रत्युपेयः ॥९२॥

          देशानां मध्ये विभिन्नाः सम्बन्धाः भवन्ति । सर्वेऽपि देशाः स्वीयलाभार्थमेव अन्यैः देशैः सह सम्बन्धं स्थापयन्ति । अतः तदर्थं कदाचित्  दुर्मार्गान् अपि आश्रयन्ते । एतद्विज्ञाय तेन तेन देशेन सह वर्तितव्यम् । समीपकाले चीनदेशः भारतेन सह मैत्रीं कुर्वन्नेव गल्वान्-घाटी इत्यत्र अस्मत्सैन्यस्य हानिमुत्पाद्य अस्मद्भूभागं आक्रान्तुं यत्नमरोत् तदा भारतेन कथं व्यवहृतम् इति सर्वे जानन्ति । एवमेव

विश्वस्तोऽपि न विश्वसेत्

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।

विश्वासात् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥९३॥

          शासकः विश्वासायोग्यान् तु न विश्वसेत्, एवमेव विश्वासयोग्याः सन्ति इति मत्वा अतिविश्वासेनापि तैः सह न व्यवहरेत् ।  यतो हि अतिविश्वासात् कदाचित् भयमुत्पद्यते यच्च भयं मूलानि अपि नाशयति ।

शत्रुनिग्रहः

न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः ।

न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्यं हन्यात् बले सति ॥

अहताद्धि भयं तस्मात् जायते न चिरादिव ॥

          जगमोहनाख्यः वरिष्ठः अधिकारी राज्यपालत्वेन काश्मीरे द्विवारं सेवामकार्षीत् तेन स्वलिखिते “My frozen Turbulence in Kashmir” इत्याख्ये पुस्तके पूर्वतनैः राजनेतृभिः शत्रुविषये स्वीकृतः अनुचितः निर्णयः वर्णितः ।  एकवारं तत्रत्यः मुख्यमन्त्री कारागारे बद्धान् सार्धैकशतं आतङ्ककारिणः कापट्येन अमोचयत् । एवमेव यदा भारतस्य गृहमन्त्रित्वेन मुफ्ति महम्मद सयीद् आसीत् तदा तत्पुत्रीं आतङ्ककारिणः अपाहरन् इत्यतः तदीयापेक्षानुसारं केचन उग्राः आततायिनः उन्मोचिताः । यस्य च परिणामः पश्चात् काश्मीरे, समग्रे भारते च अत्यन्तं दुःसहः आसीत् । एवमेव मौलाना मसूद अजर प्रभृतयः पञ्च आतङ्ककारिणः भारतस्य कारागारे विद्यमानाः अटलसर्वकारेण अगतिकगत्या वा मोचिताः यस्य च परिणामः उत्तरवर्तिकाले भारते कथमासीदिति इतिहासः प्रमाणम् ।

अतः राजनेता पूर्वोक्तं पद्यं जानाति चेत् तादृशम् अनुचितं निर्णयं कदापि न स्वीकरोति । योगी आदित्यनाथः आततायिनां निग्रहविषये अस्य पद्यस्य सारमवगत्य प्रवर्तमानो वर्तते इति तदीयकर्मणा प्रतीयते ।

 

कामन्दकीयनीतिसारः

          कामन्दकीयनीतिसारे शासकस्य गुणाः कर्तव्यानि च यानि वर्णितानि तनि दिङ्मात्रेण अत्र सङ्गृह्य प्रदत्तानि सन्ति ।

न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमथ च प्रजाम् ।

त्रिवर्गेणोपसन्धत्ते निहन्ति ध्रुवमन्यथा ॥ १/१५

          न्याय्येन शासनं कुर्वाणः राजा स्वस्य प्रजानां धर्मार्थकामान्  उत्पादयति । नो चेत् इत्युक्ते अन्याय्येन रतः राजा सर्वस्यापि नाशाय कल्पते । अतः राज्ञि अयं गुणः भवेत् । राजा न्याय्यं आचरति चेदेव प्रजाः धर्मार्थकामान् प्राप्तुमर्हन्ति । नो चेत् अधर्ममार्गे प्रवृत्ताः अनर्थं साधयन्तः निराशाः भवन्ति इति ज्ञायते ।

धर्माद् वैजवनो राजा चिराय बुभुजे महीम् ।

अधर्माच्चैव नहुषः प्रतिपेदे रसातलम् ॥ १/१६

          धर्ममार्गप्रवृत्तः शासकः चिरकालं यावत् राज्यश्रियं अनुभवति । अधर्मगार्गी अस्ति चेत् अधोगतिं प्राप्नोति इति पद्यमिदं वर्णयति । अतः अस्मिन् अपि काले इदं पद्यं राजनीतौ सुष्ठु समन्वेति । धर्मनिरपेक्षता इत्यनेन वस्तुतः अधर्ममार्गपरता इत्यर्थः अनुभवेन भारतीयैः आत्मसात्कृतम् अस्ति । अतः तस्य शब्दस्य संविधाने योजनात्परम् अत्र राजनैतिक-अस्थिरता सदा दरीदृश्यते । किन्तु धर्ममार्गे प्रवृत्तस्य राजनेतुः पदात् च्युतिः प्रायः दुश्शकम् इति अस्मत्प्रधानमन्त्रिणः द्वाविंशतेः वर्षाणाम् आधिकारिकपदे स्थितिः द्योतयति ।

तस्मात् धर्मं पुरस्कृत्य यतेतार्थाय भूपतिः ।

धर्मेण वर्धते राज्यं तस्य स्वादु फलं श्रियः ॥ १/१७

          अत एव धर्ममार्गेण शासनं कर्तव्यम्, येन राज्यं वर्धते । तस्य स्वादु फलं भवति सम्पदः इति अत्र प्रोक्तम् । इदमपि जगतः विकटपरिस्थितावपि भारतेन अद्यत्वे देशस्य GDP(7.2%) यत् सर्वाधिकं साधितं तेन प्रमाणितं भवति ।

न्यायेनार्जनमर्थस्य  रक्षणं वर्धनं तथा ।

सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ॥ १/२०

          शासकस्य चतुर्विधं कार्यं अत्र उपवर्णितम् । सम्पदः अर्जनं, रक्षणं, वर्धनं, सत्पात्रेभ्यः दानं च । एतत सर्वमपि चतुर्विधं राजवृत्तं न्यायेन एव सम्पादनीयम् ।

सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः ।

विनीतात्मा हि नृपतिः भूयसीं श्रियमश्नुते ॥ १/२६

जितेन्द्रियस्य नृपतेः  नीतिमार्गानुसारिणः ।

भवन्ति ज्वालिताः लक्ष्म्यः कीर्तयश्च नभस्पृशः ॥ १/६५

          पूर्वोक्तपद्यद्वयमपि प्राक्तनपद्यानि इव  राज्ञः/शास्कस्य श्रेयसे सः कीदृङ्गुणान्वितः स्यादिति प्रतिपादयति, अपि च तादृशगुणोपेतेन किं फलं प्राप्यते चेति ।

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्चती ।

विद्याश्चतस्र एवैता लोकस्स्थितिहेतवः ॥ २/२

 

दण्डनीतिर्यदा सम्यङ् नेतारमधितिष्ठति ।

तदा विद्याविदः शेषाः विद्याः सम्यगुपासते ॥

          यो नेता सम्यक् दण्डनीतिम् अनुसरति सर्वेऽपि आन्वीक्षिक्याद्याः सर्वाः विद्याः उपार्जयन्ति, उपासते च इत्युक्ते शास्त्रोक्तम् अनुतिष्ठन्ति इति ।

 

रामायणम्

वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः दण्डनीति दृष्ट्या अत्यन्तं  महत्वपूर्णः । वनवासार्थं निर्गतं रामं पुनः सिंहासने अभिषेक्तुम् इच्चुकः भरतः चित्रकूटं प्रति सामात्यः सप्रजः यदा अगच्छत् तदा श्रीरामचन्द्रः राज्यशासनं कथं कुर्वन्नस्ति ? कथं वा कर्तव्यम् अस्तीति प्रेम्णा भरतं यदबोधयत् तत् वस्तुतः आधुनिकराजनीतिशास्त्रे अपि बोधयितुं योग्यः विषयः अस्ति । अतः ततः कांश्चन श्लोकान् चित्वा अत्र प्रदर्शयन् अस्मि ।

मन्त्रिणः कीदृशाः स्युः ?

कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।

कुलीनश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥

हे भरत, भवतः आस्थाने कीदृशाः मन्त्रिणः भवता नियोजिताः ? ते मन्त्रिणः भवत्सदृशाः एव सन्ति किल ? शूराः ज्ञानिनः जितेन्द्रियाः उत्तमकुले जाताः, तीक्ष्णमतयः मन्त्रिणः एव भवता नियोजिताः किल ? इति रामस्य प्रश्ने राज्यस्य सुशासनार्थं पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टाः मन्त्रिणः आवश्यका इति अभिप्रायोऽस्ति । अतः एतादृशैः मन्त्रिभिः सह मन्त्रणां कृत्वा राजा शास्ति चेत् साफल्यमवाप्तुम्(विजयम्) अर्हति इति अग्रिमश्लोके कथयति ।

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।

सुसंवृत्तो मन्त्रिधुरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥

राज्यस्य समृद्धये अहर्निशं एभिः मन्त्रिभिः सह मन्त्रणां कृत्वा राजा निर्णयं स्वीकुर्यात्, निद्रादिविषयमोहगर्ते निमग्नो न भवेत् इति अनेन श्लोकेन उपदिशति-

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित्कालेऽवबुद्ध्यसे ।

कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तस्यस्यर्थनैपुणम् ॥

शत्रुतः गुप्तस्य गोपनम्

इत्थम् मन्त्रणासमयेऽपि गोप्यता संरक्षणीया । मन्त्रणार्थमपि अधिकाः न भवेयुः । गुप्ताः विषयाः अधिकेषु मन्त्रयितृषु सत्सु बहिः प्रकाशिताः भवन्ति । भवता अधिकजनानां मध्ये सुचिन्तिताः गुप्तविषयाः शत्रूणां निकटे न गच्छन्ति किल ? इति रामः अग्रिमश्लोके भरतं मन्त्रणाविषयसंरक्षणजागृतिम् उपदिशति -

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।

कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ इति ।

समये सुकार्यसाधनम्

अल्पश्रमेण साधयितुं योग्यं, किञ्चन महत्प्रयोजनं मनसि निधाय सुचिन्तितं कार्यं विलम्बेन न आरभसे किल ? तादृशाणि कार्याणि तूर्णं साधनीयानि इति रामस्य अभिप्रायः अस्मिन् श्लोक्के उपदिष्टो वर्तते -

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।

क्षिप्रमारभसे कर्म न दीर्घयसि राघव ॥ इति ।

शत्रुभ्यः कार्यरक्षणम्

शत्रवः अस्माभिः करिष्यमाणानि कार्याणि आदावेव न जानीयुः । कार्यं यदा सिद्ध्यति ततः परं ज्ञास्यन्ति चेत् चिन्ता नास्ति । पूर्वमेव ज्ञास्यन्ति चेत् कार्ये बाधं जनयेयुः । अथवा अस्मदपेक्षया पूर्वमेव ते तत् कार्यं साधयित्वा अस्माभिः प्राप्तव्यं प्रयोजनं ते अपहरेयुः । तदर्थं रामः भरतं अग्रिमे श्लोके जागरयति-

कच्चिन्नु सुकृतान्येव  कृतरूपाणि वा पुनः ।

विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ इति ।

स्वीयस्य गोप्यस्य परानवगतिः, परेषां तु गोप्यस्य अवगतिः

अमात्यैः सह मन्त्रितः विचारः बहिः न प्रकटितः चेदपि  इतरैः(शत्रुभिः) तर्केण युक्त्या वा न ज्ञायेत । प्रत्युत इतरैः (शत्रुभिः) मन्त्रितः विचारः प्रकटनात्प्रागेव ज्ञातव्यः । अतः ईदृशं कार्यं भवान् भरतः साधयति किल इति रामः पृच्छति -

कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।

त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ इति ।

सुयोग्यानां श्रेष्ठानां नियोजनम्

एवम् मन्त्रणां कृत्वा समस्यापरिहाराय सम्पदभिवृद्धये च  अल्पसंख्याकाश्चेदपि सुयोग्यानामेव मन्त्रिणां राजा नियोजनं कुर्यात् न तु अधिकसंख्याकानां अयोग्यानाम् इति  सकारणं प्रतिपाद्य भरतम् इत्थम् उपदिशति रामः -

कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत् ॥

सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।  अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।  राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥

योग्यतानुसारं भृत्यानां नियोजनम्

जनानां योग्यतां सम्यक् विज्ञाय तदनुगुणं तेषां कृते विविधानि पदानि दातव्यानि भवन्ति । साम्प्रतिकप्राशासनिकव्यवस्थायां वयं एतद्विपरीतं पश्यामः ।  किञ्च श्रेष्ठानां नियोजनवेलायां तेषां श्रेष्ठतायाः मूल्याङ्कनार्थं तेषां पितृपितामहादयः शुचयः आसन् वा न वेत्यपि परीक्षणीयमिति रामः वदति । सम्प्रति नेतॄणाम् अधिकारिणां च भ्रष्टाचारं पश्यामः चेत् रामस्य चिन्तनं रामराज्यस्य निर्माणे कियत् श्रेष्ठमासीदिति पद्यद्वयेन ज्ञायते -

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव  मध्यमेषु च मध्यमाः । जघन्याश्च जघन्येषु भृत्यास्ते तात योजिताः ॥

अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन् । श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥

उग्रकरविधानस्य परिणामः

द्विरेफवत् राज्ञा करग्रहणं कर्तव्यं येन राज्ञः अपि लाभः भवेत् प्रजानामपि हानिः न स्यात् इति चाणक्यः अर्थशास्त्रे वदति । द्विरेफः मकरन्दं पिबति चेत् द्विरेफस्य तु लाभः भवत्येव । किन्तु पुष्पस्य कापि हानिर्न भवति प्रत्युत परागस्पर्शेन वृक्षसन्ततिरेव वर्धते । किन्तु राजा बलात् उग्ररूपेण करं विधत्ते चेत् कामचारिणं पुरुषं स्त्रियः यथा अवजानन्ति तथा राजानमपि प्रजाः अवजानन्ति । भवान् तु तथा न करोति किल ? इति रामः अनेन श्लोकेन पृच्छति -

कच्चित् त्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।

उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ इति ।

उपायादिकुशलस्य शत्रोः अहननस्य परिणामः

राजा कुशलं शत्रुं न हन्ति चेत् सः शत्रुः स्वयं राजानमेव हन्ति । अतः तादृशस्य शत्रोः हननम् अवश्यमेव कर्तव्यम् इति रामः इत्थम् उपदिशति - 

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम् ।

शूरम् ऐश्वर्यकामं च यो हन्ति न स हन्यते ॥ इति ।

कीदृशस्य सेनापतेः नियोजनं कर्तव्यम् ?

एकस्य राज्यस्य संरक्षणार्थं सेनापतिः कथं भवेत् ? कीदृशस्य सेनापतेः नियोजनं कर्तव्यमिति भरतमुपदिशति रामः -

कच्चित् धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान् मतिमान् शुचिः ।

कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ इति ।

कर्मचारिणां वेतनस्य भक्तस्य च समये प्रदानस्य महत्वम्

प्रशासकस्य इयं तु चातुरी भवति यत् काले काले कर्मकरेभ्यः वेतनस्य भक्तस्य च दानेन तत्सकाशात् अधिकसेवायाः स्वीकारः इति । तदभावे महाननर्थश्च भवतीति राजा जानीयात् । भवान् तु इत्थमेव काले तेभ्यः वेतनं भक्तञ्च सर्वेभ्यः कर्मकरेभ्यः प्रयच्छति किल ? विलम्बं तु न करोति किल ? इति रामः भरतं पृच्छति -

कच्चिद्बलस्य भक्तञ्च वेतनं च यथोचितम् । सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥

कालातिक्रमणे ह्येव भक्तवेतनयोर्भृताः । भर्तुरप्यतिकुप्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान् कृतः ॥ इति ।

स्वबलस्य शत्रुसामर्थ्यस्य च नियतपरीक्षा

त्रयाणां त्रयाणां गुप्तचराणां माध्यमेन शत्रुपक्षस्य अष्टादशव्यक्तीनां स्वपक्षस्य पञ्चदशव्यक्तीनाञ्च व्यवहारस्य विषये राज्ञा अवधानं दातव्यमिति मनुना यदुक्तं तदत्र दण्डनीतिशास्त्रानुगुणं रामः भरतमुपदिशति । शत्रुपक्षस्य आष्टादश जनाः इमे भवन्ति येषां व्यवहारः सूक्ष्मेक्षिकया अवलोकनीयः – मन्त्री, पुरोहितः, युवराजः, सेनापतिः, द्वारपालः, अन्तःपुराध्यक्षः, कारागाराध्यक्षः, कोशाध्यक्षः, यथायोग्यकार्येषु धनव्ययकर्ता सचिवः, सुरक्षासचिवः(Security Chief), नगराध्यक्षः, कार्यनिर्माणकर्ता(अभियन्ता), धर्माध्यक्षः, सभाध्यक्षः, दण्डपालः, दुर्गपालः, राष्ट्रसीमापालः, वनरक्षकश्च । स्वपक्षे तु पूर्वोक्तेषु आदिमान् त्रीन् विहाय अवशिष्टानां विषये राजा दृष्टिं निदधीत ।

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।

त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ इति ।

दण्डितशत्रोर्विषये जागरूकता

कच्चित् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा । दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥

शत्रवः व्यपास्ताः दुर्बलाश्चेदपि तेषु अवज्ञा कदापि  न कर्तव्या । यतो हि ते पुनः बलं वर्धयित्वा नातिक्राम्यन्ति इति वक्तुं न शक्यते ।

नास्तिकबुद्धीनां (बुद्धिजीविनः) निन्दा

सम्प्रति यथा बुद्धिजीविनः इति यान् वयं ब्रूमः तादृशाः जनाः रामायणकालेऽपि आसन् । नास्तिकाः ते आत्मानं पण्डितं मन्यमानाः दुर्बुधाः अनर्थकुशलाः भवन्ति । ते सर्वदा निरर्थकतर्कमुपयुज्य  वृथा अपलापं कुर्वन्तः समाजस्य शान्तिं नाशयन्ति । काङ्ग्रेस्-प्रभृतीनि दलानि यथा सम्प्रति तान् सम्पोष्य स्वानुकूलतया उपयुञ्जते न तथा कर्तव्यमिति रामः तदानीमेव भरतमुपादिशत् -

कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे । अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः । बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ इति ।

इत्थं स्त्रीसंरक्षणविषये, दुर्गसमृद्धिविषये, आर्याणाम् अविचार्य दण्डदानविषये, चोराणां उन्मोचनहानिविषये चेति बहुषु विषयेषु भरतम् उपदिश्य राजधर्मं बोधितवान् । रामायणस्य अयोध्याकाण्डे विद्यमाने अस्मिन् शततमे सर्गे अत्यन्तं प्रासङिकाः सार्वकालिकाः राजधर्मसम्बद्धाः विषयाः सप्तदशलक्षवर्षेभ्यः प्रागेव रामेण उपदिष्टाः इति अत्यन्तं गर्वेण भक्त्या च अस्माभिः परिगृह्यन्ते ।

 

मनुस्मृतिः

स्मृतयः वस्तुतः  मनुष्यकल्याणकारिण्यः पुरुषार्थसाधनाय प्रवृत्ताः  सुहृत्संहितानाम्ना अभिधीयन्ते । अस्मद्देशे यद्यपि मन्वाद्याः बह्व्यः स्मृतयः सन्ति, तथापि तासु “कलौ पाराशरं स्मृतम्” इति पराशरस्मृतेः कालोचितत्वम् प्रतिपादितम् । तावता मन्वादिस्मृतयः त्याज्याः इति न तात्पर्यम् । अतः मनुस्मृतौ राजनीति सम्बद्धतया प्रोक्तान् कांश्चन अंशान् अत्र दिङ्मात्रेण प्रतिपादयामः ।

अराजके हि लोकेऽस्मिन्  सर्वतो विद्रुते भयात् ।

रक्षार्थस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ॥ ७/३

सर्वेषां लोकानां रक्षार्थं राज्ञः इत्युक्ते शासकस्य आवश्यकता अस्ति । अतः भगवान् राजानं सृष्टवान् ।

बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।

महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ७/८

“युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि” इतीदं वचनं अनुवदतीव इदं पद्यमस्ति ।

कार्यं सोऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः ।

कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपे पुनः पुनः ॥ ७/१०

कार्यस्य स्वरूपम् अवलोक्य, साधयितुमपेक्षितां शक्तिं च परीक्ष्य देशकालयोः औचित्यं निर्णीय राजा धर्माचरणम् इत्युक्ते प्रजापालनकार्यं सम्पादयेत् येन समेषां हितं भवति ।

अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञान् अवस्थितान् ।

सम्यगर्थसमाहर्तॄन् अमात्यान् सुपरीक्षितान् ॥ ७/६०

प्रजापालनकर्मणि अपेक्षितान् अमात्यान् कीदृशान्  शासकः नियोजयेत् इति पद्यमिदं वर्णयति । रामायणे रामोऽपि एतदनुसारेणैव भरतस्य निकटे कीदृशान् अमात्यान् नियोजितवान् इति पृच्छति ।

स्यन्दनाश्वैः समे युध्येत् अनूपे नौद्विपैस्तथा ।

वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥ ७/१९२

 

दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् ।

इङ्गिताकारचेष्टज्ञं शुचिर्दक्षं कुलोद्गतम् ॥

 

सन्धिविग्रहकालज्ञान् समर्थान् आयतिक्षमान् ।

परैरहार्यान् शुद्धांश्च धर्मतः कामतोर्थतः ॥

समाहर्तुं प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविपश्चितः ।

कुलीनान् वृत्तिसम्पन्नान् निपुणान् कोषवृद्धये ॥ ७/६४ .....

 

आयव्ययस्य कुशलान् गणितज्ञानलोलुपान्

नियोजयेत् धर्मनिष्ठान् सम्यक्कार्यार्थचिन्तकान् ॥