पाठ्यचर्या विद्यालयश्च
|
|
|
|
|
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
(मानितविश्वविद्यालयः)
|
|
पाठ्यचर्या
विद्यालयश्च(School & Curriculum)
प्रकाशकः – कुलपतिः
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्,
(मानितविश्वविद्यालयः)
नवदेहली
वर्षम् – २०२०
© सर्वाधिकारः – कुलपतिः,
राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्
ISBN –
संस्करणम् -२०२०
प्रतयः - ५००
मुद्रकः -
मूल्यम् –
लेखकस्य आत्मनिवेदनम्
शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमाम् आद्यां जगद्व्यापिनीं
वीणापुस्तकधारिणीम् आभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।
हस्ते स्फाटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थितां
वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणानाम् आलयं करुणालयम् ।
नमामि भगवत्पादशङ्करं लोकशङ्करम् ॥
भारतीकरुणापात्रं भारतीपदभूषणम् ।
भारतीपदमारूढं भारतीतीर्थमाश्रये ॥
विद्याविनयसम्पन्नं वीतरागं विवेकिनम् ।
वन्दे वेदान्ततत्त्वज्ञं विधुशेखरभारतीम् ॥
पाठ्यचर्या
विद्यालयश्च इति ग्रन्थः संस्कृतशिक्षायाः क्षेत्रे अत्यन्तम् अपेक्षितानां
ग्रन्थानां पङ्क्तौ वर्तते । राष्ट्रियशिक्षकशिक्षापरिषदा वर्षचतुष्टयात्पूर्वम्
वर्षद्वयात्मकः शिक्षाशास्त्रिपाठ्यक्रमः यदा उद्घोषितः तदा निर्धारितेषु विषयेषु पाठ्यचर्या
विद्यालयश्च इति विषयोऽपि अन्यतमः । शिक्षाशास्त्रिद्वितीयवर्षे
प्रथमपत्रत्वेन संस्थानम् विषयमिमं न्यक्षिपत् । अस्य विषयस्य पाठ्यक्रमः सुविशालः
। अत्रस्थाः पाठ्यांशाः परस्परम् अत्यन्तं नैकट्येन ओतप्रोतभावेन सम्बद्धाः इत्यतः
छात्राणाम् आरम्भिकदशायां बह्वेव भ्रमो भवति अध्यापनदशायां मया अनुभूतं वर्तते ।
इत्युक्ते प्रत्येकं पाठ्यांशस्य पृथक्त्वं छात्रैः नानुभूयते । एक एव पाठ्यांशः
पुनः पुनः विभिन्नस्वरूपेण आवर्तते इति भ्रमो जायते । तन्निवित्तिरपि एतस्य
पुस्तकस्य प्रणयने एकः हेतुरस्ति ।
अस्य
विषयस्य सन्दर्भग्रन्थास्तु संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे सुदुर्लभा एव । यद्यपि
हिन्द्याम् आङ्ग्ले, इतरासु प्रान्तीयभाषासु च अस्मिन् नाम्नि ग्रन्थाः
अङ्गुलिगणनीयाः प्रणीताः सन्ति, तथापि तेषु ग्रन्थेषु पाठ्यक्रमान्तर्गताः
सर्वेऽपि विषयाः नोपलभ्यन्ते । अतः छात्राणाम् अध्ययनसौकर्याय
संस्कृतशिक्षाक्षेत्रे संस्कृतग्रन्थानां प्रणयनम् अनिवार्यम् अभवत् । किन्तु लोके अस्माकं अनिवार्यानि कार्याणि
सर्वाणि अनिवार्यताख्यादेव कारणात् सिद्ध्यन्ति इति नास्ति । अत एव लेखनकार्यम्
अनिवार्यत्वेन परिगणितं चेदपि वर्षत्रये न सम्पन्नमासीत् ।
सन्दर्भेऽस्मिन्
आचार्याणां वै.एस्.रमेशवर्याणाम् आधारभूतचिन्तनं, लक्ष्यनिश्चयः,
लक्ष्यप्राप्तिपर्यन्तम् अत्यन्तं कठिनपरिस्थितिष्वपि हतोत्साहरहितप्रयासश्च
चतुर्थे वर्षे फलेग्रहिः जायमानो वर्तते इति भृशं सरीस्मरीमि । संस्थानस्य
द्विवर्षीयपाठ्यक्रमस्य निश्चयवेलायामेव तैः एतद्विषये विचिन्त्य
संस्थानश्रेयोवर्धकानां कुलपतीनां आचार्याणां परमेश्वरनारायणशास्त्रिमहाभागानाम्
अनुमत्या विविधस्तरेषु अभिविन्यासादिकार्यक्रमान् आयोज्य पुस्तकलेखने संस्थाने
कार्यरतान् सर्वान् शिक्षाविभागीयान् अध्यापकान् सम्प्रेर्य कार्यमिदं समपादीति
महतः हर्षस्य सन्तृप्तेश्च विषयः । अहमपि ईदशे कर्मणि आत्मानं व्यापारयितुम् अवसरं
प्राप्नुवम् इति सौभाग्यम् मम ।
सन्दर्भग्रन्थलेखनयोजनान्तर्गतत्वेन
मया पाठ्यचर्या विद्यालयश्च इति विषयः
प्राप्तः । ग्रन्थलेखनाय समयसीमा निश्चिता आसीत् । किन्तु कार्यं विघ्नपरम्परया
बहुधा अवरुद्धप्रायम् आसीत् । काले काले रमेशमहोदयानाम् प्रेरणा आग्रहश्च कर्मणि
अस्मान् प्रवर्तयति स्म ।
अभिविन्यासादिकार्यक्रमे
चमू कृष्णशास्त्रिमहोदयाः, आचार्याः ए.पि.सच्चिदानन्दमहाभागाः
आचार्यमुरलीधरशर्ममहाभागाः, इत्यादयः बहवो हि ज्येष्ठाः अस्मान्
समुचितमार्गदर्शनेन लेखनकार्यं सम्पादयितुं प्रेरितवन्तः । मध्ये पुनः यदा
अगर्तलायां
सन्दर्भग्रन्थलेखनसमीक्षाकार्यशाला प्रवृत्ता तदा विशेषतः विषयदृष्ठ्या आचार्याः चान्दकिरणसलूजा
महाभागाः, भाषादृष्ट्या डा. विश्वासमहाभागाश्च मम कृते अत्यन्तं महत्वपूर्णं
मार्गदर्शनं प्रायच्छन् । एवमेव आचार्याः च.ल.ना.शर्ममहाभागाः, आचार्याः
सुदेशकुमारशर्ममहाभागाः आचार्याः वै.एस्.रमेशमहाभागाश्च सान्दर्भिकं मार्गदर्शनं
व्यधासिषुः । अतः एतेभ्यः सर्वेभ्यः आचार्येभ्यः मदीयानि कार्तज्ञ्यकुसुमानि
समर्पयामि ।
मम जन्मदातारौ
मातापितरौ, पोषकाः भ्रातरः भगिन्यश्च स्मर्यन्ते । अस्य पुस्तकस्य लेखनवेलायां मम
पारिवारिककार्यभारं सर्वमपि स्वस्कन्धयोः आरोप्य मां सहकृतवती मम सहधर्मचारिणी
श्रीमती अखिला सन्दर्भेस्मिन् स्मर्यते । सङ्गणकाध्यापकः श्रीमान् रवीशवर्यः
सान्दर्भिकसाहाय्यार्थं समर्यते । सहोद्योगी प्राध्यापकः डा.नारायणवैद्यः समये
साहाय्यमाचरदिति स्मरामि ।
आहत्य त्वरया
छात्रोपकाराय आबद्धं ग्रन्थं छात्राः पठित्वा लाभान्विताः भवन्ति चेत् लेखकस्य
प्रयोजनान्तरं किं वा भवितुम् अर्हति ?
कार्तिकशुद्धद्वितीया(१०/०१/२०२०) इति भगवत्पादपद्माराधकः
प्रो. हरिप्रसादः
के.
विषयानुक्रमणीका
प्रथमाध्यायः शिक्षा ०१
द्वितीयाध्यायः पाठ्यचर्या २८
तृतीयाध्यायः पाठ्यक्रमः
पाठ्यपुस्तकञ्च ५९
चतुर्थाध्यायः पाठ्यचर्यायाः
पक्षाः ८९
पञ्चमाध्यायः पाठ्यचर्यायाः
निर्धारकतत्त्वानि १०८
षष्ठाध्यायः पाठ्यचर्याविकासात्मकाधाराः १३६
सप्तमाध्यायः विद्यालयस्तरे
पाठ्यचर्याविकासः १५७
अष्टमाध्यायः विद्यालयः(पाठ्यचर्यायाः अनुप्रयोगस्थानम्) १७०
नवमाध्यायः पाठ्यचर्यायाः
क्रियान्वयनं नवीनीकरणञ्च १८४
दशमाध्यायः अध्यापकाधिगन्त्रोः
स्वायत्तता २०३
